پژوهشکده باستان شناسی
دانش شناخت فرهنگهای ادوار گذشتة انسان ، بر اساس مطالعة اشیا و آثار دیرین و جزآن . فرهنگستان ایران این ترکیب را معادل آرکئولوژی فرانسوی وضع کرده است که از آرخایولوگیا ی یونانی ، مرکب از آرخایوس به معنی کهن و لوگیا از واژة لوگوس به معنی شناخت ، مشتق شده است .
باستان شناسی از علوم مستقل و دارای روشها و پایه های نظری خاصّ است . همچنین این علم را از شعب دانش انسان شناسی فرهنگی ، که به مطالعة فرهنگهای ادوار مختلف تاریخ بشری می پردازد، دانسته اند. زیرا یکی از مهمترین زمینه های پژوهشی باستان شناسان ، بررسی ساختار فرهنگی جوامع انسانی و تکوین و تحول آن در زمانها و مکانهای مختلف است .به همین دلیل ،از باستان شناسی به مجموعة فنون و تخصصها برای کسب اطلاعات فرهنگی نیز تعبیر می شود .
حفّاری از فعّالیّتهای اصلی باستان شناسی است ؛ زیرا از این طریق وضع آثار مدفون ، با همان شکل و حالت که بر روی لایه های مختلف قرار دارد، مشخص می شود. در هر حفّاری طرز قرار گرفتن آثار برروی طبقات گوناگون از دو جهت مطالعه می شود.
بهره گیری از علوم مختلف دیگر، از جمله زمین شناسی ، فسیل شناسی ، رسوب شناسی ، چینه شناسی ، بوم شناسی ، گیاه شناسی و جغرافیای انسانی و غیر آن ، دامنة تحقیقات علم باستان شناسی را گسترده تر کرده است و گستردگی این دانش ، خود موجب ایجاد شاخه های مختلفِ وابسته ، نظیر باستان شناسی تجربی ، باستان شناسی نوین ، باستان شناسی روشمند ، باستان شناسی نظری ، باستان شناسی اجتماعی ، باستان شناسی رفتاری ، باستان شناسی زیردریا، باستان شناسی فرآیندی ، باستان سنجی ، ارکئومنیتیسم و... جز آن شده است .
تاریخچه باستان شناسی:
باستان شناسی در ایران دیرتر از بخشهای غربی جهان اسلام آغاز شد و هم از آغاز تحت الشعاع پژوهشهای پیش از اسلام بود و آثار معماری پابرجا ، یا ویرانه هایی بودند که هنوز بر سطح زمین به چشم می خورد. پیش از آنکه در اروپائیان به آنها بپردازند . نخستین تاریخ نگاران و جغرافی دانان ایرانی و عرب به بررسی این یادمانها پرداختند. برای نمونه می توان به نوشته های بلاذری، مسعودی، ابودلف، مقدسی و ناصر خسرو و ... مراجعه کرد.
با تأسیس وزارت فرهنگ و هنر در خرداد 1343ش و الحاق اداره کل باستان شناسی به آن ، فعالیتهای دوره چهارم آغاز شد و تا شروع انقلاب اسلامی ادامه داشت . با ادغام اداره فرهنگ عامه و اداره کل باستان شناسی «اداره کل باستان شناسی و فرهنگ عامه» شکل گرفت ولی در آذر 1351 ش . اداره مزبور به دو مرکز باستان شناسی و مردم شناسی تفکیک شد .
پس از تشکیل مرکز باستان شناسی ایران گام بسیار مهمی برای جلوگیری از خروج اشیاء کشف شده از کشور برداشته شد . همچنین مرکز باستان شناسی ایران برگزار کننده مجامع سالانه باستان شناسی شد و سرپرست هر هیأت موظف شد تا گزارش علمی درباره ی یافته های خود را به مجمع ارائه نماید .
نقص تشکیلاتی و تعدّد مراکز تصمیم گیری درباره میراث فرهنگی سبب شد تا طرح ادغام اداره ها و سازمان هایی که در زمینه های مختلف حفظ آثار فرهنگی فعالیت می کردند ، به تصویب هیأت دولت و مجلس برسد و در 1366 ش تشکیلات واحدی به نام «سازمان میراث فرهنگی کشور» وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی به وجود آید . این سازمان از سال 1371 ش تابع وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی شد .
مرکز باستان شناسی ایران نیز بــــا عنوان «مدیریت پژوهشهای باستان شناسی» به فعالیت خود ادامه داد و حوزه های برنامه ریزی و اجرا هم که قبلاً در مرکز باستان شناسی ایران متمرکز بود، از یکدیگر جدا شدند. مدیریت پژوهشهای باستان شناسی ضمناً با انجام وظایف ستادی به فعالیت اجرایی خود در انجام فعالیت میدانی ادامه داد و بخش های متون و کتیبه های کهن را در حوزه فعالیت های خود حفظ کرد، در سال 1376 با پژوهشگاه شدن سازمان میراث فرهنگی، مدیریت پژوهشهای باستان شناسی همچون مدیریت مشابه خود به پژوهشکده تبدیل شد و بین طریق فراز دیگری از حیات فعالیتهای باستان شناسی آغاز شد .
شرح وظایف پژوهشکده باستان شناسی :
-
پیشنهاد سیاست ها و خط مشی های پژوهش های باستان شناسی کشور در چارچوب اهداف و وظائف پژوهشگاه به رئیس پژوهشگاه و کنترل و هدایت برنامه ها و نیز تدوین گزارش فعالیت های سالانه.
-
برنامه ریزی برای انجام پژوهش های باستان شناسی کشور با توجه به سیاست ها و خط مشی های تعیین شده و الویت های برنامه های پژوهشگاه.
-
شناسایی و پژوهش در خصوص دوران های مختلف، تاریخی و اسلامی از منظر باستان شناسی و نقاط شاخص مربوط به هر یک از دوره های سه گانه فوق.
-
بررسی و شناسائی حوزه های مختلف فرهنگی از دیدگاه باستان شناسی.
-
بررسی و مطالعه جغرافیائی و زیست محیطی محوطه های باستانی.
-
مطالعه و تعیین عرصه ها و پیشنهاد حریم محوطه ها، تپه ها و آثار باستانی.
-
پژوهش در محوطه های باستانی به منظور تاریخ گزاری و تهیه جداول زمانی با استفاده از روش های مختلف گاهنگاری و برنامه ریزی برای ایجاد آزمایشگاه های تخصصی باستان شناسی.
-
تهیه اطلس باستان شناسی کشور.
-
شناسایی و پیشنهاد ثبت آثار شاخص باستانی.
-
پیش بینی و ایجاد موزه محوطه ها (سایت موزه ها)ی باستان شناسی.
-
پيشنهاد و ارائه طــــرح هاي پژوهشي كاربردي مربوطه در حوزه وظايف پژوهشكده و اظهار نظر در مورد طرح هاي تحقيقاتي.
-
مشارکت و عضويت در مجامع ملي و بين المللي.
-
همكاري با مؤسسه هاي غير دولتي (NGO ) براي گسترش فعاليتهاي باستان شناسي.
-
مشارکت و همکاري فعال و مؤثر با سازمان ها و محققان داخلي و خارجي درباره مطالعات باستان شناسي ايران و نظارت کامل بر فعاليت هاي علمي آنان باهمکاري واحدهاي ذيربط.
-
انجام پژوهش هاي باستان شناسي درخارج از ايران، براساس برنامه هاي ارائه شده و در چارچوب روابط و مبادلات فرهنگي دولت جمهوري اسلامي ايران با کشورهاي ديگر به ويژه كشورهاي همسايه كه مشتركات فرهنگي يا طبيعي بيشتري با ايران .
-
همکاري و مشاركت در پژوهش هاي مربوط به دانشگاه ها و مؤسسات آموزشي و پژوهشي عالي داخل و خارج از کشور و تبادل استاد و دانشجو در قالب تفاهم نامه هاي فيمابين.
-
همکاري با دانشگاه ها و مؤسسات آموزشي و پژوهشي عالي در ايجاد دوره هاي تحصيلات تكميلي و هدايت پايان نامه هاي مقاطع کارشناسي ارشد و دکتري.
- همکاري و هماهنگي با ديگر پژوهشکده هاي پژوهشگاه درجهت تکميل پژوهش هاي هر حوزه و انجام پژوهش هاي مشترک بمنظور رسيدن به يک شناخت کلي و جامع از ميراث فرهنگي کشور.
- همکاري با مرکز اسناد سازمان و مبادله آخرين اطلاعات فراهم شده و بررسي شده با آن مرکز به منطور ايجاد بانك جامع اطلاعات سازمان.
- ايجاد کتابخانه تخصصي، بانكــــهاي اطلاعاتي، بهره مندي از پيشرفته ترين فن آوري ها در پروهش هاي باستان شناسي، و گردآوري کليه مطالبي که در داخل و خارج از كشور در زمينه باستان شناسي و فرهنگ عامه ايران انتشار مي يابد.
- سنجش نتايج پژوهش هاي انجام شده و ارائه براي عرضه و معرفي در رسانه هاي همگاني و انتشار بصورت کتاب و مقاله و تهيه فيلم و ساير گونه هاي معرفي آثار و دستاوردهاي پژوهشي و فرهنگی.
- تاليف و ترجمه کتابهاي باستان شناسي و پيشنهاد براي چاپ و نشر آنها.
- تهيه واژه نامه باستان شناسي و واژه نامه هاي موضوعي مربوط جهت تهيه مقدمات تدوين دايرﺓ المعارف باستان شناسي
- راه اندازي مجله تخصصي پژوهشكده.
- شناسائي و معرفي هويت فرهنگي از طريق پژوهشهاي باستان شناسي.
- پيشنهاد برگزاري همايش هاي باستان شناسي در سطح ملي و بين المللي و تشکيل گردهمايي هاي علمي و پژوهشي در جهت ارائه تحقيقات و نتايج.
- پيشنهاد افزايش يا كاهش شمار گروه هاي پژوهشي به تناسب نيازهاي پژوهشكده.
- انجام وظايف ديگري که از ظرف پژوهشگاه ميراث فرهنگي بر عهده پژوهشکده باستان شناسي گذاشته مي شود.
الف ) شرح وظایف کلی گروه پژوهشی پیش از تاریخ (انسان کهن)
ب ) شرح وظایف کلی گروه پژوهشی پیش از اسلام
ج) شرح وظایف کلی گروه پژوهشی دوران اسلامی
د ) شرح وظایف کلی گروه پژوهشی اشیاء فرهنگی – تاریخی
پژوهشکده باستان شناسی