چهارشنبه ، 03 ارديبهشت 1393  |  English
بیستون
بیستون
بیسْتون یکی از شهرهای استان کرمانشاه در غرب ایران است.این شهر در 27 کیلومتری شمال شرقی شهر کرمانشاه واقع است. شهر بیستون با جمعیت ۲٫۴۵۵ (برآورد ۱۳۸۳خ) در شهرستان هرسین در خاور این استان واقع شده. شهر بیستون در پای کوهی معروف به همین نام و در مسیر شهر کرمانشاه به همدان واقع شده‌است.
تخت جمشید
تخت جمشید
پارسه یا تَختِ جَمشید نام یکی از شهرهای باستانی ایران است که سالیان سال پایتخت تشریفاتی امپراتوری ایران در زمان امپراتوری هخامنشیان بوده‌است. باور تاریخدانان بر این است که اسکندر مقدونی سردار یونانی در ۳۳۰ پیش از میلاد، به ایران حمله کرد و پارسه را به آتش کشید
قره کلیسا
قره کلیسا
قره کلیسا، نام کلیسایی تاریخی در استان آذربایجان غربی ایران است. این کلیسا در جنوب ماکو و ۲۰ کیلومتری شمال شرقی چالدران در کنار روستایی به همین نام واقع شده‌است.
پاسارگاد
پاسارگاد
مجموعه میراث جهانی پاسارگاد مجموعه‌ای از آثار باستانی برجای‌مانده از دوران هخامنشی است که در شهرستان پاسارگاد در استان فارس واقع شده‌است.
گنبد سلطانیه
گنبد سلطانیه
گنبد سلطانیه بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان و مقبرهٔ اولجایتو است که نام خود را به سلطان محمد خدابنده تغییر داد و از آثار مهم دوره ایلخانیان به حساب می‌آید.
 
توقف
معرفی استان قم
معرفی جاذبه ها
آداب و رسوم
مشاهیر
صنایع دستی
سوغات
خدمات گردشگری
بیت حضرت امام خمینی (ره : (منزل امام خمینی (ره) در شهر قم ،ساختمانی دو اشکوبه و بسیار ساده و شامل زیر زمین و طبقه همکف است . استقرار فضاها به گونه ای است که پلکان میانی ، ساختمان را به دو بخش بیرونی (در شرق) و اندرونی (در غرب) تقسیم می کند . با توجه به ویژگی های معماری احتمالا″ این بنا در اوایل قرن حاضر ساخته شده است . این خانه در حدود سال 1335 توسط حضرت امام خمینی )ره) خریداری و تا سال 1343 توسط معظم له مورد استفاده قرار گرفت.

 

خانه ملاصدرامحمد بن ابراهیم یحیی شیرازی ملقب به صدرالمتالهین و معروف ملاصدرا از بزرگان فلاسفه و از بزرگترین دانشمندان جهان در حکمت الهی و سرآمد حکمای  اسلامی است که در سال 979 یا 980 ه.ق در شهر شیراز دیده به جهان گشود . او پس از کسب مقدمات علوم در شیراز برای تکمیل تحصیلات عازم اصفهان و پس از کسب اجتهاد نزد اساتیدی همچون شیخ بهایی و میرداماد به جهت مخالفت عده ای از علمای ظاهر بین ، اصفهان را ترک و برای تزکیه نفس و سیر و سلوک به قریه ))کهک)) در نزدیکی قم آمد . دوران خلوت گزینی و سلوک معنوی صدرالمتالهین در کهک هفت و بنا به قولی پانزده سال به درازا کشید.


 خانه حاج علي خان زند (ساختمان شماره دو اداره ميراث فرهنگی): خانه حاج علي خان زند در مركز بافت قديمي شهر قم معروف به محله " چهار مردان " در كوچه " گذرقلعه " قرار دارد . با توجه به فرم و مصالح به كار رفته ، ساختمان متعلق به اواخر قاجار يعني حدود 130 سال پيش است ، اين عمارت شامل سه بخش است : شاه نشين تابستاني با بادگير منفرد، شاه نشين زمستاني كه فضاي بيشتري را در بر مي گيرد و بخش سوم ، مخصوص خدمه كه در جبهه غربي جاي دارد . خانه زند در سال 1379 در فهرست آثار ملي به ثبت رسيد و در اختيار سازمان ميراث فرهنگي استان قم قرار گرفت و در سال 1380 مرمت اساسي شد

خانه سيدحاجي روحاني :خانه سيد حاجي روحاني در بافت قديم قم در کوی گذر قلعه منشعب از محله چهارمردان قرار دارد. اين بافت دارای مراکز مذهبی فراوانی است که مسجد و مدرسه امام صادق (ع) در کنار آن از جمله آن ها است . اين ساختمان دارای دو قسمت اندرونی و بيرونی بوده و منسوب به دوره قاجاريه است .

خانه آیت اله العظمی بروجردی : بنا متعلق به سال 1312 هجری قمری است . این بنا برای شخصی به نام مرحوم سید علی اکبر بلور فروش تاجر معروف قمی به سال 1312 ه.ق ساخته شده است . بعد از آمدن حاج عبدالکریم حائری یزدی مؤسس حوزه علمیه به قم ایشان به مدت 5/7 سال در این منزل اسکان یافتند . سپس با آمدن حضرت آیت الله بروجردی به قم در سال 1324 به مدت 15 سال (تا زمان فوت) در این منزل به صورت مستأجر اقامت یافتند تا اینکه در سال 1339 ه.ق حاج مهدی صبوحی بانی مسجد مهدیه و بیمارستان مهدیه تهران این منزل را از آقای بلور فروش برای مرحوم بروجردی خریدند . آیت الله بروجردی مالکیت بنا را ثلث مال قرار دادند که عوائد آن صرف عزاداری سیدالشهداء شود. کل مساحت بنا 1200 متر مربع است که 400 متر مربع آن زیربنا است .


آستانه مقدسه حضرت فاطمه معصومه (س) : ایجاد فضاهای معماری بر تربت پاک حضرت فاطمه معصومه (س) به نیمه دوم قرن دوم هجری قمری باز میگردد. به استناد کتاب های معتبر تاریخی این بنا در اواسط قرن پنجم توسط امیر ابوالفضل عراقی از رجال دوره طغرل اول سلجوقی  429-465 ه.ق تجدید بنا شد. با آغاز قرن دهه هجری قمری و شروع فرمانروایی سلسله صفوی ،آستانه قم بیشتر مورد توجه قرار گرفت . در عصر قاجار ، فتحعلی شاه دومین پادشاه این سلسله ، به قم و آستانه مقدسه توجه خاصی نشان داد ، چنانکه تزیینات کنونی به همراه رواق ها و بیوتات فعلی اغلب متعلق به آن عهد است . مساحت مجموعه بناهای آستانه 13527 متر مربع است.

شش امامزاده قمروداین بنا به سبکی ساده و با ویژگی های معماری بومی منطقه ، در سال 1321 ه.ق )عصر ناصری) به همت مهندس الممالک غفاری بنا شد . از ویژگی های تزیینی بنا کاشی های هفت رنگ عصر قاجار و کتیبه های کاشیکاری بر فراز قسمت ورودی بنا است.

مقابر باغ گنبد سبزقم در قرن هشتم هجری قمری شاهد ساخت یادمان های مذهبی ،تاریخی ((برج های آرامگاهی)) بود . شاخص ترین بناهای مزبور تحت عنوان ((مقابر دروازه کاشان قم)) شناخته شده اند . در این مقابر امرای خاندان علی صفی فرمانروایان مستقل در قم در قرن هشتم هجری قمری به شرح زیر دفن شده اند .
1 . برج مقبره خواجه اصیل الدین مدفن دو تن از امرای خاندان صفی با تاریخ 761 هجری قمری .
2 . برج مقبره خواجه علی صفی مدفن سه تن از امرای خاندان صفی با تاریخ 792 هجری قمری.
3 . برج مقبره شمالی متعلق به اواخر قرن هشتم و اوایل قرن نهم هجری قمری.

امامزاده معصوم ( زینب خاتون  : ( این امامزاده را به احفاد امام موسی کاظم (ع) نسبت می دهند . این بنا در دامنه کوهی در شمال غربی شهر جدید کهک قرار دارد . به استناد شواهد باقی مانده ، اسکلت اصلی بنا متعلق به پیش از عصر صفوی است . به اعتبار یک قطعه چوب منبت بازمانده از صندوق روی قبر که دارای کتیبه ای به تاریخ 999 ه.ق است . بنای کنونی و الحاقات جانبی آن را باید متعلق به دوران صفوی دانست.

امامزاده علی ابن جعفر امامزاده علی ابن جعفر مشهور به (( در بهشت )) بنای هشت وجهی با گنبد دو پوش هرمی شکل ، متعلق به قرن هشتم ه.ق است . در دوران قاجار ایوان و بیوتاتی بدان اضافه شد . این بقعه پس از آستانه مقدسه قم بر بقیه اماکن و مقابر منطقه قم از حیث تزیینات برتری دارد. مهم ترین عناصر تزیینات آن عبارتند از :

1 . گچبری   2 . کاشیکاری   3 . محراب

امامزاده سید سر بخش : خاکجای مردی از نوادگان امام صادق (ع) بوده و بنای کنونی آن به نیمه دوم قرن هشتم (774 ه.ق) تعلق دارد . به استناد کتیبه گچبری ، این بنا به دستور غیاث الدین امیر محمد از بزرگان خاندان علی صفی (فرمانروایان قم در قرن هشتم ه.ق) بنیاد شد. تزیینات گچبری آن اثر علی بن محمد بن ابی شجاع هنرمند بزرگ این دوره است .

امامزاده حمزه : مزار امامزاده حمزه – منسوب به خاکجای حمزه فرزند امام هفتم (ع) – بنای متعلق به نیمه نخستین قرن دهم هجری قمری است .این مزار با دو بقعه به سبک بنای حرم حضرت معصومه (س) ساخته شده است .پیشاپیش هر دو بقعه صحنی به درازا و پهنای 32 در 18 متر قرار دارد. این صحن را میرزا علی اصغر خان امین السلطان صدر اعظم بنا نمود . گنبد امامزاده با بلندای 10 متر با فرم حلزونی ( ترکیبی از مخروط و گنبد ) از آثار اوایل قرن حاضر است . 


امامزاده شاه ابراهیم : این زیارتگاه در مزرعه شاه ابراهیم در فاصله 24 کیلومتری شهر قم قرار دارد . بنای کنونی زیارتگاه به دوره صفوی تعلق دارد.

امامزاده شاه جمال : این زیارتگاه دارای بقعه و گنبد ی کوچک و چندین اتاق است . بنای امامزاده شاه جمال که ساختمان آن را متعلق به دوره قاجار می دانند ، برسر راه جاده اراک قرار دارد.


امامزاده شاهزاده ابو احمد : این زیارتگاه در فاصله بین ( چهار امام زاده) و ( شاهزاده سید علی) در شهر قم قرار دارد و مدفن ابو احمد محمدبن حنیفه یکی از نوادگان حضرت علی (ع) به شمار می رود.


امامزاده شاهزاده جعفر : این زیارتگاه در روستای گیو نزدیک دستگرد خلجستان قرار دارد و مدفن یکی از فرزندان امام کاظم (ع) به شمار می رود . این بنا با جداری از تخته سنگ های بلند و کم حجم و ملات گچ ساخته شده و قاعده آن از بیرون به شکل برج است .

امامزاده شاهزاده جعفر غریب : این آرامگاه که مدفن یکی از نوادگان حضرت امام کاظم (ع) است ، در شرق شهر قم قرار دارد . در وسط بقعه این زیارتگاه مرقدی با پوشش کاشی از آثار دوره فتح علیشاه قاجار به جای مانده است .


امامزاده عبدالله : این بنا نزدیک قلعه صدری قرار دارد و منسوب به یکی از نوادگان امام سجاد (ع) است . بر فراز بقعه این زیارتگاه ایوانی الحاقی قرار دارد که قسمتی از آن نزدیک درگاه به شیوه معرقی کاشی کاری شده و احتمالاً به دوره قبل از حکومت قاجار تعلق دارد.


امامزاده ناصرالدین (ع) : بنای چهار ضلعی امامزاده ناصرالدین(ع) در شهر قم از آثار سده دوازدهم ه.ق یا اواخر دوره صفویه به شمار می رود .


امامزاده هادی (ع) : در کنار جاده جمیزقان – قاهان در دامنه کوه بقعه ای به نام امامزاده هادی (ع) مشهور به شاهزاده هادی (ع) قرار دارد . وی یکی از فرزندان امام موسی کاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) و حضرت معصومه (س) است . بنای این زیارتگاه از 800 سال پیش مانده است.


امامزاده ابراهيم : این امامزاده تاریخی نیز در بخش کهک در روستای سیرو استان قم واقع شده است .


امامزاده سلطان محمد شريف : امامزاده سلطان محمد شريف سمت دروازه قلعه در محله‌ای که بنام اوست ‌مدفون است. وی از اولاد حضرت سيد الساجدين امام ‌زين ‌العابدين‌ (ع‌) است و نسب شريف او از اين قرار می‌باشد: سلطان محمد شريف‌بن علی بن محمد بن حمزه بن احمد بن محمد بن اسماعيل بن محمد بن عبدالله الباهر بن امام زين‌ العابدين و عبدالله باهر با حضرت باقر(ع) از يک مادر بودند که فاطمه ‌دختر حضرت مجتبی(ع) باشد و او را باهر گويند به جهت نيکويی صورت او و کنيه‌ سلطان محمد شريف ابوالفضل می‌باشد و پدرش و دو جد او که يکی حمزه بن ‌احمد و ديگری محمد بن حمزه باشد.


امامزاده سلیمان : اين آرامگاه در دو كيلومتري شمال روستاي صرم واقع شده است . نقشه بنا از خارج ، برج مانند است كه بعداً رواقي بدان افزوده اند . بنا از داخل چهار ضلعي با جدار سفيد كاري شده است . در ضلع شرقي بقعه ، دو لوح قبر كوچك نصب شده است كه در حاشيه هر دو كتيبه اي به خط ثلث در متن آن به خط نستعليق ، اسامي متوفيان و تاريخ 970و 989 هـ.ق حجاري شده است . در مدخل بقعه ، يك كاشي خشتي بزرگ نخودي رنگ بر ديوار نصب شده است كه بر روي آن به خط ثلث برجسته ، اسامي محمد و علي به طور تكراري خوانده مي شود . به نظر مي رسد بناي اوليه امامزاده به دوره ايلخاني مربوط باشد .

امامزاده سید علی : در حاشيه شرقى شهر قم گنبد و بارگاهى واقع شده كه منسوب به يكى از نوادگان قمربنى هاشم (ع) است. بنا به تحقيق يكى از نويسندگان ، سلسله نسب ايشان چنين است: "على فرزند ابراهيم فرزند ابوجعفر حسن فرزند عبيدالله فرزند حضرت ابوالفضل العباس (ع)". امامزاده سيد على از سخاوتمندان بنى هاشم بود و به جلالت قدر و عظمت منزلت شهرت داشت. اين بنا داراي بقعه ، گنبد ، رواق ، ايوان ، صحن ، آب انبار و الحاقات ديگر است .

امامزاده شاه احمد : امامزاده شاه احمد ، یکی دیگر از امامزاده های تاریخی استان است که همه ساله علاقمندان بیشماری برای زیارت این امامزاده به قم می آیند .


امامزاده شاه اسمعيل : امامزاده شاهزاده اسماعيل از امامزاده هايی است که از قديم الايام بقعه او مطاف اهالی اين بلد است و کاشی که در سنه 661 هجری ساخته شده و روی آن ‌تصوير سه سوار است و دور آن اشعار و در موزه آستانه محفوظ از آن جا آورده‌اند  مضجع او در بالای قريه بيرقان که در شش فرسخی قم است ميان کوه واقع است و آن امامزاده معروف است که از نتاج حضرت امام جعفر صادق‌ (ع‌) می‌باشد و ظاهراً نسب شريف او از اين قرار است : " اسماعيل بن احمد بن الحسين الجذوعی ‌ابن احمد صاحب السجاده ابن حسن احمد بن علی العريضی ابن امام‌ جعفر صادق‌ (ع‌) ". و متصل به مرقد شريف او مرقد امامزاده محمد است که معروف است از احفاد حضرت امام موسی بن جعفر (ع‌) می‌باشد .


چهل اختران : يكي ديگر از بقاع مطهره بقعه معروف به چهل اختران است . در بالای سر درب بقعه در کتيبه که به خط ثلث از گچ بيرون آورده شده  نوشته است اين مکان قبور جمعی ازسادات و امامزادگان در سنه 851 آن است ، ولی در سنه ‌953 شاه طهماسب صفوی سقفی بسيار مرتفع و بنايی عالی بر اين قبور برپا نموده است . در بالای سر در بقعه از داخل اين کتيبه را به خط ثلث از گچ بيرون آورده‌اند "قدصدر الحکم المطاع ببناء هذه العمارة الشريفة عن اعلی حضرت سلطان سلاطين‌الزمان ابوالمظفر شاه طهماسب بهادر خان خلدالله ملکه و سلطانه و افاض علی‌العالمين بره و احسانه فی شهور سنة ثلث و خمسين و تسعمأه" . بنا و معمار آن استاد سلطان قمی است که از مشاهير معمارهای عهد صفويه است و نام او در آن مکان مضبوط است‌ .

شاهزاده ابراهیم : بقعه شاهزاده ابراهیم (ع) نزدیک امامزاده علی بن جعفر قرار دارد . این بقعه مدفن یکی از نوادگان امام هفتم و بنای کنونی آن متعلق به اوایل سده نهم ه.ق است .

شاه حمزه(ع) : مزار شاه حمزه که آن را متعلق به حمزه فرزند امام موسی کاظم (ع) می دانند بنای متعلق به نیمه نخست سده دهم ه.ق است و نزدیک میدان کهنه شهر قم قرار دارد . سبک بنای این مزار ، مشابه بنای حرم حضرت معصومه (س) با ابعاد کوچک است .


شاهزاده زکریا : در بخش خلجستان بین روستای عیسی آباد و میدانک ، رود کوچک خشکی وجود دارد که در کنار آن از عمق پنج کیلومتر سطح زمین سدی آجری به صورت برجی از سنگ و گچ بنا شده است . ساختمان امامزاده زکریا در دوره صفویه بر روی این سد بنیان شد .

 

 


مدرسه فیضیهمدرسه فیضیه از پر آوازه ترین حوزه های علوم دینی شیعی در جهان است . این مدرسه از نیمه نخستین قرن سیزدهم هجری قمری جایگزین بنای (( مدرسه آستانه )) که به اعتبار متون تاریخی از اواسط قرن ششم هجری قمری وجود داشت ، شد . این مدرسه در عصر صفوی تجدید بنا شده است . طبقه اول در عصر قاجار ساخته شده و طبقه دوم در قرن چهاردهم ه.ق با هدایت حضرت آیت الله حائری یزدی بر فراز حجره های پیش در گرداگرد میانسرا (حیاط مرکزی) بنا گشت .قدیمی ترین بخش مدرسه با تاریخ 929 ه.ق ایوان جنوبی آن است که متعلق به عصر صفوی است.


مدرسه جهانگیر خان  :  این مدرسه از مدارس دوره صفوی قم محسوب می شود. در زمان ناصر الدین شاه قاجار ، در سال 1278 ه.ق ، به وسیله میرزا نصر الله خان مستوفی گرگانی مرمت شد، به همین دلیل این مدرسه گاهی با نام (( مدرسه ناصری )) نیز یاد می شد و یک بار هم در عصر فتحعلی شاه مرمت شد . آخرین بار در زمان حضرت آیت الله بروجردی به سال 1373 ه.ق تعمیرات کلی در آن به عمل آمد .

سر در مدرسه غیاثیه ( پامنار ) :  سر در و مناره های مدرسه غیاثیه در نزدیک میدان کهنه شهر قم ، تنها بخش بازمانده از مدرسه ای بزرگ در قرن هشتم هجری قمری است که نام آن به همین شکل در کتاب ها  و اسناد دوره صفوی و قاجار به تکرار دیده می شودتنها کتیبه باقی مانده بر فراز منار جنوبی  از کاشی متعلق به دوره تیموری است.

دبيرستان امام صادق (حكيم نظامي) : اين بنا توسط مرحوم متولي باشي پدر توليت كه از نيكوكاران بنام و داراي نفوذ مادي و معنوي بود در جلسه اي به تاريخ 21 دي ماه 1313 با حضور رئيس فرهنگ آن زمان و نمايندگان آستانه مقدسه در اداره فرهنگ تشكيل شده بود موافقت نمودند كه 25/15156 متر مربع از اراضي معصوم آباد براي اين منظور در اختيار اداره فرهنگ گذارده شود و از سال 1315 عمليات ساختماني آغاز گرديد و چون اعتبار كافي براي انجام ساختمان نبوده مرحوم متولي باشي مبلغ 250.000 هزار ريال كه در آن زمان پول زيادي بود بلاعوض به مدرسه اهداء نمودند . در هر حال دبيرستان فعلي حكيم نظامي قم در سال 1317 رسماً افتتاح مي گردد و آقاي مرات وزير فرهنگ وقت نام حكمت را به حكيم نظامي مبدل مي كند . دبيرستان حكيم نظامي داراي دو طبقه مي باشد .

مدرسه حاج سيد صادق (مدرسه حاجي) : اين مدرسه كه در نزديكي گذر قاضي سعيد قمي (گذر حكيم كوچك) واقع شده در سال 1273 هـ.ق به دستور ميرزا آقا خان نوري ، صدر اعظم ناصرالدين شاه براي مرحوم حاج ملا محمد صادق مجتهد قمي ساخته شد. اين بنا دو طبقه و 20 حجره دارد كه در قسمت جنوبي آن شبستان و جلو شبستان ايوان بلندي است.


مدرسه حجتيه : یكي ازبزرگ ترين مدارس قم ، مدرسه حجتيه است كه درسال 1366 ه .ق بناي آن از سوي آيت الله " سيد محمد حجت كوه كمري تبريزي " آغاز شد . مرقد ايشان نيز دراين مدرسه جاي دارد . اين مدرسه مخصوص طلاب غير ايراني است .


مدرسه حضرت آيت الله گلپايگاني : اين مدرسه درخيابان آيت الله مرعشي روبه روي مدفن شهداي آزادي خرمشهر قرار دارد. مهم ترين درس هاي حوزه علميه شهر قم در اين مكان برگزار مي شود .

مدرسه دارالشفاء : مدرسه دارالشفاء كه متصل به مدرسه فيضيه است ، در اوايل دوره قاجاريه تأسيس شد. اين مدرسه ابتدا به نام مدرسه فتحعلي شاه خوانده مي شد تا آن كه در سال 1307 هـ.ق كامران ميرزاي قاجار سر در آن را تجديد كرد و حجره هاي آن را به دست تعمير سپرد . از آن زمان اين مدرسه دارالشفاء نام گرفته است . اين مدرسه به علت فرسودگي زياد بعد از پيروزي انقلاب اسلامي به كلي تخريب و تجديد بنا شد .

مدرسه رضويه : متعلق به دوران صفويان با تاريخ 1094 ه.ق می باشد كه رو به بازار كهنه باز مي شود . اين مدرسه در خيابان طالقاني جنب محله شاه خراسان واقع می باشد و از قديمي ترين مدارس شهر قم به شمار مي رود و به استناد مدارک تاريخی ، حضرت امام رضا (ع) در سفر خود از مدينه به مرو از قم گذر فرموده و در اينجا فرود آمده اند . امروزه نيمی از اين مدرسه برای احداث خيابان از بين رفته است .

مدرسه ستيه : اين مدرسه که امروزه نيز يکی از مدارس آباد می باشد ، در و اكنون عبادتگاه ايشان به طرز جالبي بنا شده است. در اطراف اين مدرسه حجره هايي براي طلاب محله ميدان مير واقع شده است. اين مدرسه جايگاه عبادت حضرت معصومه(س) ، در مدت اقامت ايشان در قم بوده است علوم ديني ساخته شده است .


مدرسه معصومیه : این مدرسه در سال 1360 شمسی از بودجه آستانه مقدسه حضرت معصومه (س) با وسعت 15000 متر مربع و زیر بنای 25000 متر مربع احداث شد و در سال 1368 شمسی مورد بهره برداری قرار گرفت . مدرسه معصومیه دارای سالن اجتماعات و مسجدی بزرگ است .


مدرسه مهدي قلي خان‌ : مدرسه‌ كوچكي است در نزديكي گذرخان كه به وسيله مهدي قلي خان نامي در دوره‌ صفويه ساخته شد . قبر وي در دالان مدرسه است . 


کاروانسرای سنگی محمد آباد :  این کاروانسرا بر مسیر کاروانی جاده خراسان بزرگ ، در 50 کیلومتری شمال شرقی قم ( جاده کوه سفید ( قرار دارد . این کاروانسرا با درازای 95 متر به شکل چهار ایوانی و حصار های عظیم سنگی با هشت برج دیده بانی از استحکامات بازمانده قرون پنجم و ششم هجری قمری است . کاروانسرای سنگی محمد آباد با مساحت بالغ بر 12610 متر مربع از بزرگترین و با شکوه ترین بناهای تاریخی استان قم است.

كاروانسرای حوض سلطان (رباط حوض سلطان: (كاروانسراي حوض سلطان ، بنايي است آجري كه در جاده قم- تهران بر روي پايه اي سنگي در كنار يك كاروانسراي دوره صفويه در دشت هاي جنوبي كوه مره بنا شده است . اين كاروانسرا در دورة ‌ناصرالدين شاه قاجار احداث شد.


كاروانسراي دير : كاروانسراي دير ، ‌بر روي خرابه هاي ديرالجص (دير گچين، ‌دير كردشير) ساخته شده است . كنار دروازه ورودي دو برج دوطبقه و داخل كاروانسرا حياطي بزرگ با اتاق هاي كوچك است كه در پشت آنها ، ‌طويله هاي سراسري  براي چهار پایان تعبيه شده است . در سه طرف حياط ايوان هايي بزرگ و در گوشه هاي آن شبستان بزرگ ، ‌حمام ، ‌كوره گچ پزي وحياط داخلي نيز وجود دارد .


كاروانسراي سفيد آب :اين كاروانسرا در جنوب تهران و شرق درياچه نمك قرار دارد. بناي آن مربوط به عهد صفويه و قاجاريه است وچهار برج تزييني در چهارگوشه دارد . مصالح به كار رفته در آن ازسنگ است .


كاروانسراي شاه عباسي :اين كاروانسرا با دو در، رو به شمال و جنوب با كمي تفاوت نظير كاروانسراهاي معروف است . دروازه ورودي ، سرپوشيده و در دو طرف آن دو سكو و دو اتاق ديده مي شود . نماي خارجي كاروانسرا از سنگ هاي صافِ تراش صورتي رنگ پوشيده شده و داراي حياط بزرگي است كه دورتا دور آن را اتاق ها ي كوچك فرا گرفته است . پشت ساختمان هاي داخل حياط ، اصطبل سراسري با سكوهايي براي استراحت چهار پادار است .


كاروانسراي عباس آباد – سياهكوه: اين كاروانسراي چهار ايواني نزديك كاروانسراي سياهكوه در جاده ري- ورامين در ميان كوير نمك قرار دارد . بنا متعلق به دوره صفويه و براي ساخت آنا از سنگ و آجر استفاده شده است . بنا دو حياط مركزي دارد كه به احتمال زياد در يكي ،از مسافران عادي و در ديگري از مسافران مخصوص و بزرگان حكومتي پذيرايي مي شد .


كاروانسراي علي آباد :مجموعه كاروانسراي علي آباد در كنار ‌راه جديد تهران- قم ساخته شد . ساختمان اين كاروانسرا داراي سه تالار ستون‌دار در سه گوشه بنا است . در هريك ازاين تالارها ، ‌سکويي بين چهار ستون وجود دارد . اين سكوها محل استقرار چهارپايان بود . از خصوصيات كاروانسرا اين است كه سر در آن به جاي اين كه جلوتر از ديوارهاي اطراف باشد ، ‌عقب رفته وبا ازاره‌هاي دالبري و ستون هاي كوتاه بالاي ديوارها تزيين شده است . هم چنين به جاي ايوان اصلي ، يك عقب رفتگي در حياط وجود دارد و پشت آن تالار پذيرايي ساخته شده است. در محور بنا ، چايخانه و حمام و سمت ديگر ، مسافر خانه اي براي مسافران ثروتمند و شخصيت هاي اجتماعي بود . در پشت مسافرخانه باغچه‌ انار و يك حوض آب وجود داشت .


كاروانسراي قلعه سنگي : اينكاروانسرا در كيلومتر 35جاده ري- قم ساخته شده و تا سال 1883 میلادی مورد استفاده بود و به همين دليل سالم تر باقي مانده است . با توجه به كشف چند سكه مغولي از سدههاي 7 و 8 ه. ق ، ‌احتمال مي رود باني اين كاروانسرا غازان خان(694هـ. ق) باشد وحتي تاريخ ساخت كاروانسرا مقدم بر حكومت پادشاه مغول باشد ، ‌در اين صورت بايد قدمت آن را به اواخر دوران سلجوقي نسبت داد . كاروانسرا ديواري به ضخامت دو تا سه متردارد و برج هاي متعددي آن را حمايت مي كند.


كاروانسراي منظريه :كاروانسراي منظريه در ابتداي راه ساوه ، نزديك پلي ساخته شده كه از زيرآن رودخانه اي مي گذرد . كاروانسرا كه درميان ناحيه خشك و بي حاصلي قرارگرفته ، ازنظر بازرگاني اهميت ويژه اي داشت . اين كاروانسرا از يك سو در كنار كوير و از سوي ديگر در مجاور درياي نمك قرار دارد و نور خورشيد از روي آن انعكاس شديدي مي يابد .


كاروانسراي پاسنگان :این کاروانسرا با قدمت عصرصفوی است که در دوره های بعد (قاجار) از آن استفاده شده است . هم اکنون با شماره ثبت 357 مورخه 1321 در اختیار سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری است . درمجاورت کاروانسرا آب انبارهایی واقع شده که در هنگام استراحت کاروانیان از آن استفاده شده است . این کاروانسرا در مسیر جاده قم - کاشان و حد فاصل 20 کیلومتری شهر قم واقع شده . این کاروانسرا به شکل مربع 50 در 50 متر و به صورت چهار ایوان بناگردیده است .این کاروانسرای مورد بازدید و استفاده بسیاری ازجهانگردان مانند مولر واقع گردیده و نامبرده معتقد است که این بنا توسط یک بازرگا نقزوینی به نام حاجی محمدباقر به سال 1807 میلادی ساخته شده است . همچنین باستان شناس معروف فرانسوی مادام دیوالافوا این کاروانسرا را دیده و معتقد بوده است تا سال1888 میلادی تغییرات مهمی در آن رخ نداده است. از نظر قدمت کاروانسرای پاسنگان را متعلق به دوره صفوی می دانند . از بررسی کاروانسرای پاسنگان چنین بر می آید که اساس معماری کاروانسرا مانند سایر بناها تابع شیوه سنت و سبک رایج زمان (صفویه) بوده است و ساختمان آن از روز روزگاران کهن تا به امروز دگرگونی خاصی نیافته است.


كاروانسراي پل دلاك :در جاده تهران- قم ، در سمت شمال رود مسيله و پل دلاك ، ساختمان چهار گوش سفيد رنگي قرار دارد . ساختمان كاروانسرا چهارايواني و مصالح به كار رفته در آن آجر و سنگ است . تاريخ ساخت اين كاروانسرا را به دوره‌ي كريم خان زند نسبت مي دهند.

كاروانسراي حسن آباد : كاروانسراي چهار ايواني حسن آباد به دوره قاجاريه تعلق دارد . اين كاروانسرا درمكان با صفايي قرار دارد و از هر سو مناظر زيبا و خرم مشاهده مي شود . مصالح به كاررفته در اين كاروانسرا خشت است. 


 

تیمچه بزرگ قم : تیمچه بزرگ قم در جبهه شمالی راسته بازار نو شهرستان قم قرار دارد و از آثار ارزشمند هنر معماری دوران اسلامی ایران محسوب می شود . این مجموعه توسط هنرمند برجسته عصر نادری استاد ((حسن قمی)) (معمار باشی) در سال 1301 هجری قمری طراحی و اجرا شد . بانی بنا مرحوم حاج سید محمود طباطبایی تاجر بزرگ قم و پدر مرحوم حاج آقا حسین طباطبایی قمی است . تیمچه بزرگ قم با دو ورودی رو به راسته بازار نو شامل سه گنبد و دو نیم گنبد است و قسمت مرکزی آن با دهانه 15 متر و ارتفاعی به همین اندازه در طول 28 متر بدون ستون امتداد می یابد. تیمچه در مجموع دارای 20 حجره تحتانی و 12 غرفه فوقانی است

 

بازار قم : اين مجموعه شامل دو راسته سر پوشيده با پوشش گنبدي است . سر پوشيده بودن بازار از يك سو به سنت معماري بازار باز مي گردد و ازسوي ديگر به خاطر گرماي شديد تابستان و سرماي شديد زمستان و ناشي از هواي كويري قم است. بخش هاي وسيعي از بازار قم يعني بازار كهنه در دوران صفويه و در پيرامون مسجد جامع بنا شد و تا پايان دوره قاجاريه بناهايي كه بدان نياز بود در آن جاي گرفت.  در دوران ناصرالدين شاه بازار قم رو به گسترش نهاد و " بازارنو" احداث شد ودر دو سوي اين راسته نو ، بناها ي تازه اي مثل تيمچه بزرگ ساخته شد . در سال هاي نخست دوره پهلوي نيز بر مبناي ضرورت هاي تجاري موجود ، بخش هايي به بازار نو افزوده شد . حدود پنجاه سال پيش به موازات توسعه شهر قم و به دليل احداث خيابان هاي جديد، بازار به چند بخش تقسيم شد و قسمت هايي از آن براي هميشه از ميان رفت. درحال حاضر از بازار قديم قم، دوبخش " بازار كهنه " و" بازار نو" برجاي مانده كه هر كدام از اين بازارها حدود يك كيلومتر طول دارد. مسجد جامع نزديك بازار كهنه قرار دارد و در بازار كهنه و نو تعدادي مسجد بزرگ و كوچك با فاصله هاي اندك براي تأمين نيازهاي معنوي كسبه و بازاريان و مشتريان و ساكنان اطراف بازار وجود دارد

  مسجد جامع قم : پس از مسجد جامع عتیق قم مسجد امام حسن عسکری (ع) قدیمی ترین مسجد این شهر است و اسکلت اصلی گنبد خانه متوازن آن ، متعلق به نیمه نخست قرن ششم هجری قمری و سال 529 ه.ق می باشد .  ایوان رفیع جبهه جنوبی و اندود های گچی رنگی گنبد خانه ، متعلق به عصر صفوی و بنای ایوان شمالی و شبستان های شرقی و غربی آن به عصر قاجار تعلق دارد.

 

 

قلعه زار بلاغ :  این قلعه در 54 کیلومتری مسیر جاده قدیم قم به تهران قرار دارد و شامل محوطه وسیعی است که بر روی یک پشته طبیعی قرار دارد ، در مرکز آن قلعه سنگی دیده می شود . این قلعه با نقشه ای بیضی شکل با مصالح لاشه سنگ ، ملاط گچ ، گل و خشت هایی به ابعاد 12×40×40 و 9×35×35 سانتی متر احداث گردیده و بخش اصلی آن ساختمانی دو اشکوبه است . ورودی آن در جبهه جنوبی قرار دارد . با توجه به مطالعات صورت گرفته برخی این قلعه را سلوکی – اشکانی و برخی مادی می دانند .

قلعه سام آباد : اين قلعه در جنوب شرقي قمرود در فاصله چهار تا پنج كيلومتري روستاي قمرود قرار دارد. طول و عرض قلعه 76 متر است و چهار برج در چهار گوشه آن وجود دارد . قلعه داراي يك حياط مركزي و از نوع بناهاي چهار ايواني است .

قلعه قرمز : در شمال كاروانسراي حوض سلطان ، بنايي به نام قلعه قرمز با كاربري نظامي ساخته شده است. اين بنا 112 متر عرض و 115 متر طول دارد و كاملاً مشخص است كه با شتاب ساخته شده و ناتمام مانده است .

قلعه قمرود : قمرود داراي دو قلعه كهن و جديد بود كه امروزه فقط بخش هايي از آنها برجاي مانده است . يكي از اين قلعه ها احتمالاً مربوط به دوره صفويه يا پيش از آن است. قلعه ديگر توسط مهندس الممالك براي اسكان خود ، اطرافيان و خدمه اش در جوار شرقي قلعه كهن بر پا شده بود .

قلعه گبری : قلعه گبری در روستاي جمكران و از بناهاي پيش از اسلام است و مصالح به كار رفته در آن شامل خشت و گل است .

قلعه گلي : بعد از آبادي" محمد آباد كاج " در پاي اولين تپه هاي آهكي به طرف شمال شرقي ، آثار اين قلعه قديمي مخروبه مشاهده مي شود . اين قلعه كه در كنار قلعه سنگي محمد آباد قرار دارد ، مربوط به دوره پیش از اسلام (سلسله اشكاني) است . خشت هاي قطور و بزرگ بدنه و پايه ، از تعلق ساختمان به دوران پيش از اسلام حكايت مي كند . در اطراف قلعه گلي بقاياي ظروف شكسته و كاشيهاي لعاب دار فراوان ديده مي شود .

قلعه مظفر آباد : قلعه مظفر آباد كه حدود پنج كيلومتري شرق روستاي قمرود واقع شده ، از آثار مهندس الممالك و به نام يكي از پسران اوست . قلعه داراي پنج برج است كه چهار برج در چهار گوشه آن و برج پنجم در ميانه ضلع شرقي قرار دارد . كنار در ورودي نيز حمامي ساخته بودند .

ميل علي آباد : ميل علي آباد بر روي تپه اي مشرف بر دشت که ارتفاع آن از سطح دشت بين 70 تا 75 متر است ، واقع گرديده است . نماي ميل از سنگ لاشه و کمي قواره شده و ملاط گچ زبره مي باشد . ارتفاع موجود 35/8 متر و قطر قاعده آن 33/4 متر و پيرامون آن 65/13 متر است . شکل اين برج با ميل استوانه اي مي باشد و در درون آن تا ارتفاع 95/1 سانتيمتر با لاشه سنگ پر شده است و پس از آن به صورت مناره با پله هاي مارپيچ يا حلزوني تا پشت بام مي رفته است . قطر دروني بنا 79/1 متر و ضخامت ديوار در پايين بنا 25/1 متر و در بالاي ميل به 95 سانتيمتر مي رسد . ميل علي آباد از لحاظ سوق الجيشي در بهترين نقطه واقع گرديده به طوريکه در زمان حياط و آباداني راه هاي کاروانرو و در دوره سلجوقي اين ميل راهنماي کاروانهايي را که از سمت کاشان به سمت قم و از آنجا به سمت ري و به عکس در حرکت بودند ، را بر عهده داشته است .

میل صفرعلی : ارتفاع ميل صفرعلي تا سطح دشت 60 تا 80 متر است . نماي ميل از سنگ لاشه و ملاط ساروج مي باشد و ميانه لاشه سنگ بدون ملاط است . ارتفاع آن 80/6 متر و قطر قاعده آن هفت متر و پيرامون آن 22 متر است . شکل برج مخروطي است و در درون آن تا ارتفاع 5 متر با لاشه سنگ پر شده است و درون آن اتاقکي مدور ايجاد شده است که قطر آن 45/3 متر و کلفتي ديوار 70/1 متر است .

 میل بابک : این میل بر فراز بلندترین رشته کوه شمالی دره قمرود و در عرب روستای کاج و 1/5 کیلومتری میل صفرعلی قرار دارد .

ميل سنگی روستای چاهک : اين ميل در ارتفاع 87 متري از سطح زمينهاي اطراف واقع شده است . قدمت اين بنا به دوره ساساني مي رسد . ميل سنگي روستاي چاهک داراي پلاني مدور و پلان چليپاي دروني است . اين پلان شباهت بسيار زياد به پلان چهارطاقي هاي دوره ساساني دارد و سبک ساخت و مصالح بکار رفته در آن قابل مقايسه با چهارطاقي نويس که در همين مسير قرار دارد مي باشد . داراي يک ورودي در سمت جنوب به عرض 20/1 و ارتفاع 60/2 متر است. بلندترين ارتفاع موجود 40/6 متر در جبهه غربي واقع شده است . قطر قاعده آن 10/5 متر و پيرامون آن 5/27 متر شکل است .   

پل حوض سلطان : اين پل كه در جاده كاروان قم – تهران روي رود مسيله قرار دارد ، در سال 262 ه.ق به دستور " علي اصغرخان اتابك " به صورت يك چشمه با طاق جناغي تند و يك دهليز كوچك بنا شد. مصالح به كار رفته در طاق ، آجر است ولي بدنه و پايه پل از سنگ با ملات ساروج ساخته شده است.


پل دلاك : پل دلاك در مسير راه قديمي تهران- قم نزديك كاروانسراي دلاك ، روي رودخانه " قره سو " بنا شده و از آثار دوره صفوي است . بقاياي با شكوه كاروانسراي حسن آباد و يك چاپارخانه خشتي و دهانه هاي قوسي شكل پل دلاك كه با انحنايي روي پيچ وخم رودخانه زده شده ، در يك محدوده قرار دارد.


پل شكسته : در شرق پل دلاك در برابر گردنه اي كه به روستاي كاج مي رود ، آثار يك پل مخروبه بسيار قديمي به جاي مانده كه آن را پل شكسته مي نامند . دهانه هاي اين پل با گل مسدود شده ، از آجر ضربي است و در پايه هاي جنوبي آن آجرهاي بسيار قطوري به كار رفته كه در بناهاي دوره ساساني ديده مي شود . اين پل در معبر بسيار قديمي ساساني كه اصفهان را به ري متصل مي كرد واقع شده است.
 
پل شیرین بلاغ : یکی دیگر از پل های تاریخی و ارزشمند استان قم پل شیرین بلاغ است که از دوران ساسانیان به یادگار مانده است.


پل طایقان : پل طایقان ، پلی است که به دوره صفویه تعلق دارد.


پل طینوج : پل طینوج که در بخش خلجستان واقع شده ، متعلق به دوره صفوی است.


پل عسگرآباد : پل عسگر آباد در سال 1262 هـ .ق به دستور " علي اصغر خان اتابك" با شش دهانه به عرض هاي متفاوت ، روي رودخانه قمرود در 21 كيلومتري شمال قم در جاده علي آباد - منظريه واقع شد . اين پل در گذشته رابط جاده قم- تهران بوده . پايه های پل در جهت مخالف جريان رودخانه داراي موج شكن هاي مثلثي است و مصالح پايه ها از سنگ و در طاق ها و بدنه ، آجر ، به ابعاد 5×24×24 سانتيمتر به كار رفته است.


پل علی خانی : بنای اولیه این پل در دوره صفویه بوده و در سال 1292 ه.ق بازسازی شده است . این پل در مرکز شهر واقع شده است.


پل كاج : بقاياي اين پل كه منسوب به دوره صفويه است ، در پنج كيلومتري غرب دهكده كاج و شش كيلومتري پل و كاروانسراي دلاك ، در مسير كاروان روي قديمي ورامين – قم قرار دارد . پل كاج به طول حدود 245 متر ، حداقل داراي 13 دهانه به ابعاد مختلف است و نشانه هاي بازسازي دوره هاي مختلف تاريخي در آن ديده مي شود . پل در خط مستقيم بنا نشده و در جهت مخالف جريان رودخانه داراي انحنا است.


پل كنارگرد : اين پل در 10 كيلومتري جنوب " كنار گرد " روي رودخانه " قره سو" و هم زمان با احداث جاده قم – تهران و كاروانسراي كنارگرد بنا شد . پل داراي 12 دهانه به صورت قرينه و آب برهاي مثلثي شكل است . مصالح پايه ها از سنگ با ملات ساروج است ولي در بدنه و طاق هااز آجر با ملات گچ استفاده شده است . اين پل در زمان صفويه بنا شد.

 حمام حاج عسگرخان : در بافت قديم قم ، در شمال راسته بازار ، حمام حاج عسگر خان واقع است . اين مجموعه از دو بخش حمام و چاله حوض تشكيل شده . در قسمت ورودي حمام ، كتيبه اي سنگي ديده مي شود . بر اساس اين كتيبه ، تاريخ ساخت حمام سال 1216 ه . ق ذكر شده و با اين حساب مي توان ساختمان آن را به اوايل دوره قاجاريه و حكومت فتحعلي شاه قاجار نسبت داد . فضاي اصلي حمام مربعي به ابعاد 10/11 متر است که در مركز اين فضا ، گنبدي قرار دارد كه روي هشت ستون پنج ضلعي بر پا شده است. شرق ساختمان ، چاله حوض واقع است و چاله حوض كه به صورت نيمه مخروبه بر جاي مانده ، داراي سكويي در دور تا دور است كه با ساروج پوشيده شده است .

حمام روستاي قباد بزن : روستای قباد بزن جزو دهستان کهک استان قم بوده و حمام روستای قباد بزن در قسمت شمالی و منتهی اليه يکی ازمحورهای مسکونی روستا قرار گرفته است . در امتداد شمالی اين محور؛ باغ های حاصلخيزی وجود دارد و نهر کوچکی از کنار اين محور عبور می کند و منظره زيبايي را به وجود مي آورد . نوع پلان قوس ها ونحوه پوشش سقف های آن تاريخ بنا را به دوره قاجاريه منسوب می كند.

حمام عشقعلی خان : از ديگر حمام هاي تاريخي استان قم كه از دوره قاجار به یادگار مانده است می توان حمام عشقعلی خان را نام برد.

تپه صرم : تپه صرم در حدود 15 كيلومتري جنوب شرقي جاده كاشان در بخش كهك حد فاصل ميان راه روستاي خورآباد و صرم قرار دارد . اين تپه پشته اي طبيعي از رسوبات شني به طول 192، عرض 115 و ارتفاع 60/5 متر است كه نزديك محوطه استقراري شمشيرگاه قرار دارد. در سال 1376 عمليات گمانه زني(چاهي كه براي آزمايش قنات حفر مي كنند) جهت مشخص نمودن وضعيت تپه و تعيين حريم آن آغاز گرديد و تپه درسال 1378 در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيد . به علت حفاري هاي غير مجاز درسال 1379 و به منظور نجات دادن بخشي از اشيا از خطر سرقت ، طرح حفاري درسال1380 به تصويب و در تاريخ 29/11/80 به مدت 26 روز به انجام رسيد. به گورهاي زيادي برخورد شد که اين گورها داراي ساخت وساز خشتي به صورت توده هايي گاه انبوه است و تدفين در اطراف اين توده ها انجام شده است . در اطراف متوفي تعداد زيادي اشياي سفالي ، مفرغي و گاه آهني يافت شد .گورستان تاريخي تپه صرم با قدمت 3500 – 3200 سال از مهمترين محوطه هاي عصر آهن ايران و فرهنگ سفال خاكستري ايران مركزي است .

محوطه شاد‌قلی خان : پس از شناسايي اين محوطه باستاني و كاوش هايي كه به مدت ده روز به طول انجاميد مشخص شد كه اين محوطه باستاني به هزاره چهارم پيش از ميلاد تعلق دارد و احتمالا اقوام ساكن در قلي درويش در نتيجه بالا آمدن آب قمرود حدود 1000 سال در اين محدوده زندگي كرده اند . محوطه شادقلي يكي از مهمترين اسناد سكونت انسان شش هزار سال پيش در شهر قم بود و نشان مي داد اين شهر تاريخي پيش از شكل گيري در قرن سوم هجري قمري و در كنار حرم حضرت معصومه(س) داراي سكونت بوده است.

محوطه قلی درويش : از دیگر محوطه های تاریخی استان قم می توان محوطه باستانی قلی درويش را نام برد .

آب انبار البرز : اين آب انبار در بخش كهك ، شهر كهك و در كنار مسجد جامع و گورستان قديم شهر واقع است و از دوره قاجاريه به جاي مانده است .


آب انبار پاچيان : اين آب انبار در بخش جعفريه در روستاي پاچيان قرار دارد و به دوره قاجاريه تعلق دارد .


آب انبار چهل اختران : اين آب انبار در شهر قم ، پشت بقعه چهل اختران واقع شده و از دوره قاجاريه به جاي مانده است .


آب انبار راهجرد : اين آب انبار در روستاي راهجرد از بخش خلجستان واقع شده و به دوره صفويه تعلق دارد .


آب انبار سلماسی : آب انبار سلماسی به مانند اکثر آب انبارهای قم دارای قسمتهای مختلفی مانند سردر ورودی ، راه پله ، بادگیر و مخزن است که به شکل مربع ساخته شده است . کتیبه ای که به خط نستعلیق سفید رنگ وجود دارد شامل اشعاری در وصف و مدح امام حسین (ع) است و متضمن نام سازنده و تاریخ ساخت بنا در سال 1365 ه.ق که گویا بعد از ساخت مسجد این کتیبه اضافه شده است  می باشد . کتیبه دیگر سردر ورودی در سمت چپ ایوان دیده می شود در این کتیبه با خط ثلث و نستعلیق نام سازنده و تاریخ ساخت بنا در سال 1355 ه.ق دیده می شود .


آب انبار طيب و طاهر : اين آب انبار كه در بخش مركزي واقع شده در كنار امامزاده طيب و طاهر قرار دارد و متعلق به دوره قاجاريه است .


آب انبار كاج : آب انبار كاج در بخش مركزي روستاي كاج واقع شده و از دوره قاجاريه به جاي مانده است .


آب انبار كاروانسراي صدر آباد : اين آب انبار در بخش مركزي واقع شده و در كنار كاروانسراي صدرآباد قرار دارد . بناي آب انبار به دوره صفويه و قاجاريه تعلق دارد .


آب انبار آجري كاروانسراي پاسنگان : اين آب انبار كه در كنار كاروانسراي پاسنگان واقع شده ، به دوره قاجاريه تعلق دارد.


آب انبار سنگي كاروانسراي پاسنگان : اين آب انبار نيز در كنار كاروانسراي پاسنگان قرار دارد و از دوره قاجاريه به جاي مانده است
.


آب انبار كوه سفيد : اين آب انبار در روستاي كوه سفيد از بخش مركزي واقع شده و به دوره قاجاريه تعلق دارد .


آب انبار كهك : اين آب انبار در كنار مسجد جامع شهر كهك از دوره صفويه به جاي مانده است .


آب انبار مبارك آباد : اين آب انبار در روستاي مبارك آباد بخش مركزي واقع شده و به دوره قاجاريه تعلق دارد .

غار وشنوه : در 60 کیلومتری قم در کوه اردهال چهار غار قرار دارد که در داخل یکی از آن ها منبع عظیمی از آب وجود دارد . این آب از شکاف کوه سرازیر می شود و به صورت چشمه فوران می کند . این غار یکی از جاذبه های بسیار دیدنی استان قم به شمار می رود .


غار کهک : غار کهک در 30 کیلومتری جنوب شهر قم واقع و یکی از آثار طبیعی و باستانی استان قم به شمار می رود .

پیش از تشکیل موزه فعلی آثار و نفایس آستانه مقدسه و سایر مقابر متبرکه قم در محلی موسوم به خزانه نگهداری می شد . انگیزه حفاظت از این مجموعه اشیاء باعث شد تا متولیا و مصادر وقت موضوع تشکیل موزه و خزانه و حراست از آثار را مورد توجه قرار دهند و با ساخت تالار موزه در محل نگهداری اشیاء موزه آستانه مقدسه را در آبان ماه سال 1314 افتتاح نماید .فعالیت این موزه تا حدود سال 1353 ادامه داشت . پس از چندی همانگونه که از کتیبه سر در ساختمان مشهود است ، در هشتم فروردین سال 1361 شمسی ، موزه آستانه مقدسه مجددا″ به روی علاقمندان گشوده شد .این دوره از حیاط موزه تا اواخر مهر ماه سال 1371 ادامه داشت . در تاریخ نوزدهم تیر ماه 1372هجری شمسی موزه مجددا″ باز گشایی شد . هسته مرکزی و مجموعه اصلی اموال فرهنگی این موزه را آثاری تشکیل می دهند که به صورت های وقف و اهداء به مرقد مطهر حضرت فاطمه معصومه (ع) و یا به دلایل حفاظتی از سایر بقاع متبرکه شهرستان قم به این مرکز فرهنگی منتقل شده اند . در میان آنها گنجینه کم نظیر قرآن های نفیس خطی قرار دارد که عموما″ از وقفیات عصر صفویه تا پایان دوره قاجاریه است . این قرآن ها غالبا″ مذهب و مزین به انواع هنرهای کتا ب آرایی و جلد سازی ایرانی است .

بخش دیگری از نفایس این موزه را مجموعه بافته های دوره صفویه و  دوره های ایلخانی  تا قاجار تشکیل می دهد . به علاوه موزه آستانه مقدسه نمونه هایی از تابلو نقاشی ، مینیاتور ، شمایل ، انواع هنر خاتم سازی ، حجاری ، حکاکی ، فلز کاری و قلمدان سازی متعلق به قرون دهم تا چهاردهم هجری قمری را  در اختیار دارد .