دوشنبه ، 10 شهريور 1393  |  English
کمينه
 
معرفی استان همدان
معرفی جاذبه ها
آداب ورسوم
مشاهیر
صنایع دستی
سوغات
خدمات گردشگری
کمينه
 

                                                                 

گالری تصاویر
....................................................
پایگاه اطلاع رسانی گردشگری استان همدان

 

 

کمينه   
 

 

 

 

موقعیت و وسعت

استان همدان در گستره ای به مساحت 19493 کیلومتر مربع،در غرب ایران بین 33 درجه و 59 دقیقه تا 35 درجه و 48 دقیقه عرض شمالی و 47 درجه و 34 دقیقه تا 49 درجه و 36 دقیقه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است.این استان از شمال به استانهای زنجان و قزوین،از جنوب به استان لرستان،ازشرق به استان مرکزی و ازغرب به استان کرمانشاه و قسمتی از استان کردستان محدوداست.

جمعیت
براساس نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن آبان ماه سال 1375،کل جمعیت استان 1،677،957 نفر است.از این عده 849،223 نفر مرد و828،734 نفر زن بوده اند.از کل جمعیت استان 810،640 نفر در مناطق شهری و 867،115 نفر در مناطق روستایی سکونت داشته و 202 نفر غیرساکن بوده اند.
ناهمواری ها
ناهمواری های استان در طی دوران زمین شناسی دچار تغییرات زیادی شده است.یکی از عوامل تغییر شکل ناهمواریهای استان،آب های روان در برخی مناطق است که باتخریب ارتفاعات و انباشتن مواد در چاله ها،سبب کاهش ارتفاع کوه ها و پیدایش دشت های متعددی شده است.در برخی مناطق نیز،شدت عمل آب های روان شکل ناهمواری ها را معکوس کرده است،مثلاً کوه به دره تبدیل شده یا درۀ عمیق دوره های گذشته،اکنون به صورت کوه در آمده است.کوه"خان گرمز"درغرب تویسرکان نمونه ای جالب از این پدیده است.
ارتفاعات
ارتفاعات استان عموماً جهت شمال غربی-جنوب شرقی دارندوبه طور کلی در شمال،مرکزوجنوب استان قرار گرفته اند.
1.ارتفاعات شمالی:این کوه ها در قسمت شمال غربی کوه های مرکزی ایران قرار دارندو خط الرأس آن ها مرز بین استان همدان واستان قزوین است.جنس کوه های شمالی،عمدتاً از سنگ های آذرین بیرونی و سنگ های آهکی است.
2.ارتفاعات میانی:شامل سلسله جبال "الوند"است که به موازات ارتفاعات شمالی،ازمرزهای غربی استان شروع می شودو تاحوالی شهر"ازندریان"در نزدیک جادۀ همدان-ملایر ادامه دارد.قله الوندبا ارتفاع 3574 متر از سطح دریا در این سلسله جبال قرار گرفته است.جنس این کوه ها از سنگ های آذرین درونی(گرانیت) است.
3.ارتفاعات جنوبی:این ارتفاعات-معروف به کوه های"گرین"-همانند ارتفاعات شمالی و میانی استان،جهت شمال غربی-جنوب شرقی دارندو بخشی از رشته کوه "زاگرس" محسوب می شوند.این کوه ها به صورت دیواره ای بین استان های همدان و لرستان کشیده شده اندو جنس آن ها بیشتر از سنگ های آهکی است.مرتفع ترین قله این کوه به نام کوه "ورخاش" به ارتفاع 3639 متر،حدفاصل استان های همدان و لرستان را تشکیل می دهد.
4.کوه های پراکنده:در بین ارتفاعات شمالی و میانی استان،کوه هایی به طورپراکنده دیده می شود،کوه های "قلی آباد"و "قره داغ" در شهرستان کبودرآهنگ ازآن جمله اند.در جنوب شرقی استان،نیزارتفاعات پراکنده ای دیده می شودکه ازمهمترین آن ها می توان از کوه"سرده" وکوه"گرمه" نام برد.شهر ملایر در دامنه کوه گرمه واقع شده است.درغرب استان و در شمال دشت همدان- بهار از ارتفاعاتی وجود دارد که از نظر ارتفاع چندان مهم نیستندو بیشتر از آهک های بلورین تشکیل شده اند.غار معروف "علی صدر"در 75 کیلومتری شمال غربی همدان،در این تشکیلات به وجود آمده است.

دشت ها
دشت های استان از نظر شکل گیری به دو دسته تقسیم می شوند:
- دشت های تراکمی.
- دشت های فرسایشی(کاوشی).
دشت های تراکمی در اثر انباشت آبرفت ها در مناطق پست به وجود آمده اند و دشت های فرسایشی در اثر تخریب و جابه جایی مواد سازنده ارتفاعات ایجاد شده اند.دشت های ملایر و تویسرکان ازنوع فرسایشی وبقیه دشت های استان ازنوع تراکمی است.پست ترین اراضی استان در دشت نهاوند و در محل خروج رود"گاماسیاب" از استان همدان قرار داردو1420 مترارتفاع دارد.
 

           

  
 آب وهوا

توده های هوایی که استان را تحت تأثیر قرار می دهند عبارتند از:
توده های شمالی:این توده هوا در ماه های سرد از عرض های شمالی کشور حرکت می کند و هوای استان را تحت تأثیر قرار می دهدو سبب کاهش دما و بارندگی – بیشتر به صورت برف- می شود.
توده های جنوبی:این توده هوا در ماه های گرم سال از عرض های جنوبی کشور و منطقه حرکت می کند،استان را تحت تاثیر قرار می دهدو موجب افزایش دما و کاهش یا قطع بارندگی می شود.
توده های غربی:این توده ها در ماه های مرطوب سال (آبان تا خرداد) از غرب،جنوب غرب و شمال غرب وارد کشور شده و موجب افزایش نسبی دما و بارندگی درسطح استان می شود.
به طورکلی آب وهوای استان در نتیجه وجود کوه های مرتفع،رودخانه ها وچشمه سارهای فراوان و پرآب و پستی و بلندی های زیاد،متغیراست.بدین ترتیب که هوای دره های شمالی کوه الوند،سرد وهوای دره های بخش مرکزی ملایم می شود.زمستان های این استان سرد و پربرف و باران و تابستان های آن معتدل است.

 

سرآب گاماسياب نهاوند
 اين سرآب اولين منبع آبی رودخانه گاماسياب است . اين آب از دامنه زاگرس در شمال خاوری نهاوند سرازير می شود و از نظر ظهور و شدت جريان شگفت آور است . محوطه پيرامونی مظهر آن امکانات مطلوبی برای ايجاد تاسيسات گردشي - تفريحی دارد .

آبشار گنج نامه 
 اين آبشار كه دارای آب دايمي است ، در گردشگاه گنج نامه و در کنار كتيبه های معروف دوره هخامنشی قرار دارد . آب اين آبشار از ارتفاع حدود 12 متری سرازير می شود و آب عباس آباد را به وجود می آورد . دبی متوسط آن 200 ليتر در ثانيه است كه از دره زيبای عباس آباد و گنج نامه می گذرد . اين آبشار در مسير صعود به ارتفاعات كوه الوند و نزديك شهر تاريخی همدان واقع شده است . امكانات قابل توجه برای بهره برداری تفريحی - گردشگري و دسترسی آسان در فصل های مناسب سال ، از امتيازات ديگر اين آبشار گردشگري به شمار می آيد .
  

                                      

 

 

 

تقسیمات اداری-سیاسی
استان همدان طبق آخرین تقسیمات کشوری-سرشماری سال 1375 و اصلاحات بعدی آن- شامل هشت شهرستان،21 شهر،71 دهستان و1120 روستا است.
اين استان داراي هشت شهرستان ؛همدان ، ملاير ،نهاوند ، تويسركان ، كبودر آهنگ ، اسد آباد،رزن و بهارمي باشد . . اين استان با توجه به موقعيت خاص جغرافيايي و محل تلاقي با استانهاي همجوار گويشها و قوميتهاي مختلفي را در خود جاي داده است از جمله آنها آذري ها ، كردها ، لرها و لكها مي باشند .

                                          

 شهرستان اسدآباد
شهرستان اسدآباد ازشمال به شهرستان بهار و استان کردستان،از غرب به استان کرمانشاه،از شرق به شهرستان های بهار و تویسرکان واز جنوب به استان کرمانشاه محدود می شود ومساحت آن 1144 کیلومتر مربع است.
این شهرستان دارای یک نقطه شهری به نام اسدآباد است.شهرستان اسدآباد دارای 122 آبادی،یک بخش مرکزی و شش دهستان به نام های سید جمال الدین،کلیایی، پیر سلمان،جلگه،چهاردولی ودربند رود است.
شهرستان اسدآباد دارای آب و هوای نیمه خشک سرد است.از تاریخ پیش از اسلام اسد آباد اطلاعات کافی در دست نیست،می گویند بعد از غلبه مسلمانان بر یزدگرد سوم،اهالی اسدآباد تسلیم نشدندو بعد از پایداری زیاد متواری گردیدند وشهر سقوط کرد و به تاراج رفت.دیری نگذشت که همه به فرمان "سعد وقاص"سردار معروف اسلام،در محل امروزی اسدآباد ،شهر جدیدی به نام سعدآباد بناشد که همین اسدآباد کنونی است.درحال حاضر عده ای از اهالی هنوز آن را اسعد آباد تلفظ می کنند.

برخی مراکز دیدنی:تپه های تاریخی،کتیبه آقاجان بلاغی،پل شکسته خسروآباد،سنگ نوشته های سلطانی فرمان های شاه تهماسب صفوی،آب انبار شاه عباسی،امامزاده عبدالله و...

بازگشت

شهرستان بهار
بهار یکی از هشت شهرستان استان همدان،درنیمه شمالی استان قرار گرفته است.این شهرستان از شمال به شهرستان کبودر آهنگ، از جنوب به شهرستان همدان و از غرب به شهرستان اسدآباد و استان کردستان محدود می شود.مساحت شهرستان بهار1329 کیلومتر مربع و حدود 7 درصد استان را دربرگرفته است.
شهرستان بهار دارای سه شهر به نام های بهار،لالجین و صالح آباد،به مرکزیت بهار است و72 آبادی،دو بخش وپنج دهستان دارد. بخش مرکزی شامل سه دهستان به نام های سیمینه رود، دیم کاران و صالح آباد و بخش لالجین شامل دو دهستان به نام های سفالگران ومهاجران است.
شهرستان بهار دارای آب وهوای خشک بوده و رژیم بارندگی آن ازتیپ اقلیم مدیترانه ای است.
در کتب قدیم از شهر بهار به عنوان مرکزی آباد یاد شده که در گذشته مرکز حکمرانان کردستان ولرستان بود.بازمانده قلعه تاریخی شهر هنوز موجود است.بهار در طول تاریخ حیات خود چندین بار مورد هجوم واقع شده است.


برخی مراکز دیدنی:شهر لالجین (مرکز سفال)،امامزاده عسگر روستای چوتاش،پل مهاجران،کاروانسرای تاج آباد،خانه قراگوزلوی بهار،قلعه های اربابی روستاهای میهمله علیا وسفلی وپرلوک،نقوش صخره ای دره دوستعلی،خانه شجاع الملک،آرامگاه آیت الله بهاری و...

بازگشت


شهرستان تویسرکان
شهرستان تویسرکان از شمال و در خط الراس رشته کوه های الوند به شهرستان همدان و اسدآباد،ازشرق به شهرستان ملایر،از جنوب به شهرستان نهاوند و از غرب به استان کرمانشاه محدود است.مساحت این شهرستان 1463 کیلومتر مربع است و 7/7 درصد مساحت استان را در برگرفته است.
شهرستان تویسرکان دارای دو شهر به نام های تویسرکان و سرکان به مرکزیت تویسرکان و دارای 126 آبادی،دو بخش و هفت دهستان است.بخش مرکزی شامل چهار دهستان به نام های خرم رود،حیقوق نبی،سید شهاب و کرزان رود است.بخش قلقل رود شامل سه دهستان به نام های کمال رود،قلقل رود و میان رود است.شهرستان تویسرکان در دره های دامنه جنوب غربی کوه الوند قرار گرفته و منطقه ای کاملاً کوهستانی با آب و هوای نیمه خشک سرد است.
در گذشته،شهری قدیمی به نام رودآور،دارای سه قصبه توی،سرکان و شکان بود که پس از حمله مغول،رودآور اهمیت خود را از دست داد و مردم به قصبه توی روی آوردند و این ناحیه به تدریج آباد شد.تویسرکان فعلی از دو کلمه توی و سرکان ترکیب شده،که همان قصبه توی قدیمی است.قصبه شکان در اثر زلزله خراب شده،ولی سرکان به فاصله 10 کیلومتری شمال غربی تویسرکان،هنوز هم وجود دارد و یکی از شهرهای ییلاقی استان است.


برخی مراکز دیدنی:مدرسه شیخ علی خان،آرامگاه میر رضی الدین آرتیمانی،گنبد حیقوق نبی(ع)،کاروانسرای شاه عباسی فرسفج،پل صفوی فرسفج، قلعه اشتران،قلعه دخترشهرستانه،مسجد و مدرسه شیخ علیخان زنگنه،بازار قدیمی،چنار مسجد باغوار،امامزاده زرهان،شازده ناصر،مسجد جامع،تپه بابا کمال و... 

بازگشت
 

شهرستان رزن
شهرستان رزن از شمال به استان مرکزی،از جنوب به شهرستان های همدان و کبودرآهنگ و از غرب به شهرستان کبودرآهنگ محدود می شود.مساحت این شهرستان2721 کیلومترمربع و3/14 درصد ازمساحت استان را دربرگرفته است.
شهرستان رزن دو شهر به نام های رزن و قروه درجزین دارد و مرکز شهرستان نیز شهر رزن است.
این شهرستان سه بخش،هفت دهستان و 140 آبادی دارد.بخش مرکزی رزن شامل دو دهستان به نام های رزن و خرقان است.بخش قروه درجزین سه دهستان به نام های درجزین علیا وسفلی دارد و بخش سرد رود شامل سه دهستان به نام های سرد رود سفلی،سرد رود علیا و بغراطی است.
شهرستان رزن دارای آب وهوای خشک سرد است.

برخی مراکز دیدنی:امامزاده اظهر،امامزاده هود،حمام قدیمی قروه درجزین،مسجد جامع درجزین،امامزاده ازناوفامنین رزن،حمام نظام آبادو...

بازگشت

 

                                   
شهرستان کبودرآهنگ
این شهرستان ازشمال به استان های کردستان وزنجان،ازشرق به شهرستان رزن،از غرب به استان کردستان و از جنوب به شهرستان همدان محدود می شودو مساحت آن 4024 کیلومتر مربع است.
شهرستان کبودر آهنگ دارای یک شهر به نام کبودر آهنگ،136 آبادی،دو بخش و نه دهستان است.بخش مرکزی شامل شش دهستان به نام های حاجیلو،سبز دشت،راهب،کوهین،شیرین سوو مهربان علیا و بخش گل تپه شامل سه دهستان به نام های علی صدر،گل تپه و مهربان سفلی است.
در مورد وجه تسمیه کبودر آهنگ گفته اند،دراین شهر نهرهای متعدد آب وبرکه های زیادی وجود داشت و کبوتران از هر طرف به آنجا می آمدند،به همین مناسبت کبوترآهنگ نام گرفته و سپس به کبودرآهنگ تبدیل شده است.مردم این شهر به زبان ترکی تکلم می کنند و شهر را "کورنگ" می نامندکه به معنای نهرهای آب است.


برخی مراکز دیدنی:غار آهکی و دریاچۀ زیرزمینی علی صدر،پل کوریجان،قلعه سنگی باشقورتاران،حمام سنگی و...

بازگشت


شهرستان ملایر
شهرستان ملایر با مساحتی در حدود3208 کیلومتر مربع یکی از شهرستانهای استان همدان است.از نظر محدودۀجغرافیایی،شهرستان ملایر از شمال به شهرستان همدان و تویسرکان،از غرب به شهرستان نهاوند،ازجنوب به استان لرستان و از شرق به استان مرکزی محدود می شود.شهر ملایر به عنوان مرکز شهرستان،دومین شهر پرجمعیت استان است که با وسعتی معادل 3208 کیلومتر مربع محدوده ای بالغ بر9/16 درصد از کل وسعت استان را به خود اختصاص داده است.
شهرستان ملایر دارای دو شهر به نام های ملایر وسامن و256 آبادی،سه بخش و15 دهستان است.بخش مرکزی شامل هفت دهستان به نام های حرمرودعلیا،کوه سرد،جوزان،موزاران،کمازان علیا،کمازان سفلی و کمازان وسطی است.بخش سامن شامل چهار دهستان به نام های حرمرود سفلی،آورزمان،سامن و سفید کوه است و بخش جوکار در برگیرندۀ چهار دهستان به نام های ترک شرقی،ترک غربی،جوکار و المهدی است.
شهرستان ملایر دارای آب و هوایی نیمه خشک سرد است.
در مورد وجه تسمیه ملایر،نظرات مختلفی ارائه شده است؛برخی گفته اند در زمان مادها در این نقطه،با روشن کردن آتش بر روی تپه ها و کوه ها،اخبار را به سایر مناطق می رساندند و از این روی این منطقه را "مل آگر" به معنی تپه آتش می نامیدند.این منطقه از زمان های بسیار دور،آباد و پرجمعیت بود.اسامی روستاهایی چون مانیزان،گوراب،اسکنان وآثاری باستانی چون دژ گوراب و تپه نوشیجان،بیانگر قدمت تاریخی منطقه است.بنای شهر ملایرمقارن حکومت فتحعلی شاه قاجار در سال 1188 شمسی است.این شهر ابتدا دولت آباد نامیده می شد و احتمالا با انقراض سلسله قاجار،به ملایر تغییر نام یافت.
 

برخی مراکز دیدنی:مجموعه بازار،مسجد جامع یا مسجد شیخ الملوک، امامزاده عبدالله(ع)،امامزاده شاهزاده عبدالله بن زید(ع)،امامزاده کرگان (ع)،امامزاده داویجان،تکیه ابوالفضل،تکیه موسی بن جعفر،تکیه امام رضا،حسینیه سرچشمه ای ها،حسینیه شیفتگان حسینی،آتشکده و قلعه باستانی نوشیجان،تپه تاریخی گوراب (جوراب)،برج سامن،یخچال میرفتاح،خانه قدیمی لطفعلیان،خانه مصدقی،مقبره سیف الدوله و...

بازگشت

شهرستان نهاوند
شهرستان نهاوند با مساحت 1461 کیلومتر مربع،درجنوب غربی استان قرار دارد.این شهرستان از شمال به شهرستان تویسرکان از شمال غربی وغرب به استان کرمانشاه،از جنوب به استان لرستان و از شرق به شهرستان ملایر محدود است.مساحت این شهرستان در مقایسه با کل استان حدود7/7 درصد است.
شهرستان نهاوند دارای دو شهر به نام های نهاوند و فیروزان به مرکزیت نهاوند و دارای 193 آبادی،دو بخش و هفت دهستان است. بخش مرکزی شامل پنج دهستان به نام های طریق الاسلام،فضل، گیان،شعبان و گامیسیاب وبخش خزل شامل دو دهستان به نام های خزل شرقی و سلگی است.
شهرستان نهاوند دارای آب وهوای نیمه خشک و سرد است.
به استناد نتایج تحقیقاتی که پروفسور گریشمن از "تپه گیان"واقع در 18 کیلومتری جنوب غربی نهاوند ارایه کرده است؛حدود 37 قرن پیش از میلاد مسیح،قومی در این شهر زندگی می کردند که تمدنی شبیه تمدن بین النهرین داشته و بعدها به دست اقوام دیگر از بین رفته اند.
این شهرستان مقارن انقراض هخامنشیان، در حمله اسکندر،مورد تاخت و تاز قرار گرفت اما به دلیل داشتن دژ و باروهای محکم در امان ماند.سلوکیان نیز به این شهر حمله کرده و پس از فتح آن،مدتی در نهاوند اقامت گزیدند.درحمله اعراب به ایران،سپاهیان اسلام در نهاوند با مقاومت سپاهیان ایران رو به رو شدند ولی در نهایت، سپاه ایران شکست خورد.در دوره قاجاریه،ناصرالدین شاه ضمن بازدید از این شهر،دستور داد قلعه نهاوند را که دژی تاریخی محسوب می شد،خراب کنند.


برخی مراکز دیدنی:مسجد جامع،تپه باستانی گیان،مقبره لقمان بن مقرن (تپه بابا پیره)،مقبره شیخ ابوالعباس نهاوندی،حمام حاج آقا تراب،سراب گیان،سراب گاماسیاب،سراب ملوسان و...

بازگشت

 

شهرستان همدان
شهر همدان،مرکز استان و بزرگ ترین شهر آن،در شهرستان همدان واقع است.این شهرستان در عرض جغرافیایی 34 درجه و36 دقیقه تا 35 درجه و 15 دقیقه و طول جغرافیایی 48 درجه و 20 دقیقه تا 49 درجه و27 دقیقه واقع شده است.
شهرستان همدان از شمال با شهرستان های کبودرآهنگ و رزن،از شرق با استان مرکزی،ازجنوب با شهرستان های ملایر و تویسرکان  و از غرب با شهرستان بهار هم مرز است.
مساحت شهرستان همدان 3675 کیلومتر مربع است و3/19 درصد از مساحت استان را دربر می گیرد.شهرستان های همدان دارای سه شهر به نام های همدان ،"مریانج" و "فامنین"و198 پارچه آبادی،سه بخش و 12 دهستان است.
- بخش مرکزی شهرستان همدان شامل شش دهستان هگمتانه،گنبد، سنگستان،ابرو،الوند کوه غربی و الوند کوه شرقی.
- بخش فامنین سه دهستان خرمدشت،مفتح وپیشخور را در بر دارد.
- بخش شراء شامل سه دهستان به نام های جیحون دشت،چاه دشت و شوردشت است.
بنای شهر همدان را به دیاآکو پادشاه ماد (حدود 700 سال قبل از میلاد)نسبت می دهند.هرودت نقل کرده که پادشاه ماد،این محل را که اکباتان یا هگمتانه نامیده می شد، به پایتختی برگزید.
شهر همدان در زمان بخت النصر ویران شد و بعدها داریوش بزرگ آن را مرمت نمود ودر زمان اشکانیان که تیسفون پایتخت کشور بود،همدان نیز پایتخت و اقامتگاه تابستانی اشکانیان شد.بعداز اشکانیان،ساسانیان نیز قصرهای تابستانی خود را در این شهر بنا کردند.
در سال 23 ه.ق که جنگ نهاوند روی داد،همدان به تصرف اعراب درآمد و از آن پس گاه مرکز آبادی و ثروت و گاه دچار چپاول و فقر بود.این شهر در زمان دیلمیان (319 ه.ق) لطمات فراوان دید.در قرن ششم ه.ق سلجوقیان مرکز خود را از بغداد به همدان منتقل کردند و مدت 50 سال، این شهر قدیمی پایتخت سلجوقیان بود.درحمله مغول و تسلط تیموریان این شهر ویران شد و در زمان سلاطین صفوی مجدداً از نعمت آبادی بهره مند گردید. 
 

برخی مراکز دیدنی:امامزاده یحیی(ع)،امامزاده هادی ابن علی(ع)،امامزاده اهل ابن علی(ع)،امامزاده حسین (ع)،امامزاده سید اسماعیل،امامزاده محسن(ع)،امامزاده قاسم(ع)،امامزاده عبدالله(ع)، گنبد علویان،برج قربان،مسجد جامع،بازار،کتیبه های گنج نامه،مجسمه شیرسنگی،آرامگاه بوعلی سینا

       بازگشت
 

 

 همدان درگذر زمان
استان همدان از دورترین زمان محل استقرار و نشو ونمای تمدن های باستانی بوده است.وجود تعداد قابل ملاحظه ای از تپه های باستانی ماقبل تاریخ در نقاط مختلف استان،دلیل بر اثبات این مدعا است.نتایج مطالعات و کاوش های "تپه گیان" نهاوند نشان می دهد که مردمان ساکن استان در شش هزارسال پیش،ازفرهنگ و تمدن نسبتاً پیش رفته ای برخوردار بودند.ظروف سفالین منقوش به دست آمده ازآنان از لحاظ هنری و صنعتی گویای این امر است.همچنین کاوش ها و بررسی های مختصر صورت گرفته بر روی تپه های باستانی نقاط مختلف استان  نشان دهنده گسترش تمدن های پیش از تاریخ در نقاط مختلف و استمرار آن ها طی چندین هزار سال است.
درقدیمی ترین سنگ نوشته آشوری،از همدان به عنوان "آکسایا" به معنی شهر کاسیان نام برده شده است و این امر
نشان می دهد که پیشینه مدنیت شهر همدان حداقل به هزاره سوم قبل از میلاد باز می گردد.
ثروت و نعمات طبیعی ناشی از فعالیت های اقتصادی و کشاورزی اقوام ساکن در منطقه غرب ایران از جمله اقوام مستقر در پیرامون رشته کوه الوند که ما امروز آن را به عنوان استان همدان می شناسیم،چنان بود که در نیمه دوم هزاره دوم تا اواخر نیمه اول هزاره اول قبل از میلاد برای مدت نزدیک به یک هزارسال،این منطقه به طور متناوب مورد هجوم و چپاول لشگریان دولت آشورکه در این زمان در شمال بین النهرین مستقر بود،قرار داشت.شرح لشگرکشی ها به این منطقه و فتوحات و کسب غنایم،قسمت های قابل توجهی ازمتون سنگ نبشته های به دست آمده ازکاخ های شاهان آشور است.تداوم این حملات،به تدریج به تشکل اقوام و ملل مستقر در منطقه که در این زمان عمده ترین آن ها را اقوام آریایی نژاد مادی تشکیل می داد،منجر شد.تیگلات پیلسر اول (1100ق.م) برای نخستین بار در سنگ نبشته ای از اقوام ماد نام برده است.همچنین انجام حفاری های باستان شناسی در تپه های گودین و سگاوی نزدیک کنگاور و نیز نوشیجان ملایر گوشه هایی از فرهنگ و تمدن اقوام ماد در این زمان را آشکار ساخته است.ازجمله آثار به دست آمده از این مناطق می توان به نخستین نمونه های خط و نگارش و اشکال اولیه سکه و نخستین مظاهر فرهنگ دینی و معماری ایرانی اشاره نمود.
بر اساس آنچه که هرودت مورخ یونانی نگاشته است،مادها در اواخر قرن هشتم ق.م به رهبری "دیاآکو"توانستند به تشکل سیاسی و نظامی دست یافته و نخستین دولت مقتدر فلات ایران را پایه گذاری کنند.
دیاآکو شهر همدان را به پایتختی برگزید وبه دستور او استحکامات عظیمی شامل هفت حصار تودر توکه هریک به رنگی خاص مزین شده بود ساخته شد.دو حصار مرکزی یکی با الواح سیمین و دیگری با الواح زرین پوشانیده شد و کاخ ها و خزاین درون حصار مرکزی برپا گردید.مردم پیرامون این حصارهای هفت گانه منازل خود را برپا داشتند.به نظر اغلب پژوهشگران تاریخ و باستان شناسی،تپه هگمتانه همدان جزیی از بقایای همین استحکامات است.مادها انتقام چندین سده قتل و کشتار وغارت مردم غرب ایران را با فتح آشور پایتخت آشوریان و سرنگون ساختن این دولت گرفتند.
شهر همدان طی 150 سال حکومت مادها، از نعمت و آبادانی فراوان برخوردار وبعد از انقراض آن ها هرچند مرکزیت نخستین را از دست داد ولی به عنوان یکی از سه پایتخت هخامنشیان مورد توجه خاص بود.وجود کتیبه های گنج نامه،بقایای ستون های سنگی،کاخ های هخامنشی،جام ها و الواح زرین وسیمین به دست آمده از همدان حاکی از اهمیت این منطقه در دوره هخامنشی است.
در سال 330 ق.م شهر همدان به دست اسکندر مقدونی ویران و به دلیل موقعیت استراتژیک آن، تبدیل به مقر نظامی او گردید.در اواخر دوره سلوکی شهر همدان محل تلاقی و برخورد متعدد آنان با اشکانیان بود تا اینکه در سال 155 ق.م مهرداد اشکانی این شهر را تصرف کرد.از دوره اشکانی و سلوکی مجسمه شیرسنگی و بقایای یک گورستان در شهر همدان وآثار مختصری از معبد لائودیسه در شهر نهاوند برجای مانده است.همدان یکی از آخرین پایگاه های مقاومت پارتیان در برابر حکومت تازه نفس ساسانی بود.از"آرتاباز"پسر اردوان پنجم که پس از مرگ پدرش در نبرد با سپاهیان اردشیر بابکان رهبری مبارزات را به مدت سه سال تا230 میلادی برعلیه اردشیر ادامه داد،سکه ای یک درهمی در دست است که محل ضرب آن همدان به سال 277 میلادی است.
دردوره ساسانی همدان یکی ازضرابخانه های حکومت بود و سکه های متعددی از این دوره در این شهر کشف شده است.در کتابچه ای به نام "شهرها" که در زمان قباد (500 میلادی)به زبان پهلوی نگاشته شده،بنای همدان به یزدگرد اول نسبت داده شده و این نشان دهندۀ عملیات عمرانی مهمی است که توسط او در همدان صورت گرفته است.
همدان در دوران اسلامی
شهر همدان مقارن با تاخت و تاز اعراب به ایران و فتح آن به دست مسلمانان در سال 645 میلادی چندان اعتبار و اهمیت داشت که اعراب گشودن آن را پس از فتح نهاوند بزرگترین پیروزی خود بر ساسانیان شمرده اند.در منابع تاریخی آمده است که پس از وقوع جنگ نهاوند وغلبه اعراب،حاکم ایرانی شهر همدان با تازیان قرارداد صلح منعقد نمود ولی این معاهده دوامی نیافت و شهر به سال 26 ه.ق برابر با 645 میلادی به دست اعراب افتاد و به تدیج بعضی از طوایف عرب در آن ساکن شدند و از آن میان "بنوسلمه" حکومت شهر را به دست گرفت.
از اواسط قرن سوم حکومت شهر به دست سادات علوی افتاد.آنان به عنوان علویان و سپس با نام علا الدوله های همدان،برای مدت چهار قرن این مقام را به صورت موروثی در اختیار داشتند.بنای ارزشمند گنبد علویان یادگار این دوره است.
در منابع تاریخی دوره اسلامی از این شهر با عنوان "همدان" یاد شده است و آن را کهن ترین شهر جبال دانسته و قدمت آن را به عصر اسطوره ای ایران رسانیده اند.
"ابوعلی کاتب همدانی" مورخ قرن سوم وچهارم ه.ق درباره شهر همدان آورده است:"همدان شهری بزرگ و قدیم بود اما به وقت اسلام از این شهر تنها سپید دژ باقی مانده بود وبعضی خانه ها در حوالی آن و اعراب آن را قصر ابیض می خواندند سپس آن را دیواری ساختند وچهار دروازه و به مدتی نزدیک آن را باطل گردانیده و عمارت درافزودند". در تاریخ 260 ه.ق این عمارت را نخستین رییس علوی شهر همدان بنا کرده بود.درسال 319 ه.ق،مرداویچ زیاری، بانی "آل بویه" به قهر بسیاری از ساکنان آن را هلاک نمودو شیرسنگی معروف را از دروازه های شهر به خاک افکند.در سال 345 ه.ق شهر همدان بر اثر زلزله خسارت فراوان دید و تشنجات مذهبی نیز در سال 351 ه.ق جان بسیاری از مردم را گرفت.در قرن چهار و پنج کشمکش های فراوانی بین سلسله های حسنویه،دیلمیان وکاکویه در همدان رخ داد.باباطاهر عارف و شاعر وارسته مشهور در این دوره در شهر همدان می زیست.
در سال387 تا412 ه.ق ،"شمس الدوله ابوطاهرشاه"خسرو دیلمی در همدان حکوت می کرد و "ابوعلب سینا" طبیب و دانشمند بزرگ ایرانی منصب وزارت او را داشت.
در اواخر قرن پنجم این شهر پایتخت بوییان جبال بود.ترکمانان غز به سال 420 ه.ق همدان را تاراج کردندو از نیمه همین قرن ترکمانان سلجوقی بر آن چیره گشتند.در سده شش و با تجزیه امپراتوری آن ها،همدان پایتخت سلاجقه عراق عجم شد.
یورش مغولان (618 و621 ه.ق) بسیاری از آبادی ها و شهرهای استان ازجمله همدان را یکسره دستخوش ویرانی ساخت و بسیاری از اهالی آن در دفاع قهرمانانه در مقابل سپاه مغول جان باختند.اندکی بعد شهرکی در حومه شمالی شهر سابق به نام همدان نو شکل گرفت.در دوره ایلخانیان این شهر تا حدودی اهمیت سابق را باز یافت و در زمان وزارت "خواجه رشید الدین فضل اله همدانی" (718 ه.ق) شهر همدان مورد توجه خاص بود.
بایدوخان مغول در سال695 ه.ق در همدان تاج گذاری کرد و در راه ترمیم خرابی ها وآبادانی شهر کوشید.ابنیه مهمی نظیربقعه استرومردخای،مقبره سابق باباطاهر،امامزاده اظهر،هود،حیقوق نبی و...از این دوره به جای مانده است.این رونق و آبادانی دیری نپایید و لشکریان تیمور شهر را تصرف و ویران نمودند.پس از آن همدان برای حدود 300 سال تقریبا به فراموشی سپرده شد؛تا اینکه در دوره صفویه مجددا از نعمت و آبادانی بهره مند گردید.ایجاد کاروانسراها ،مدارس و پل ها در شهر همدان و دیگر نقاط استان از جمله در تویسرکان بیانگر توجه صفویان به آبادانی شهرهاست.ازبناهای مهم دوره صفویه می توان به امامزاده حسین،کاروانسرای تاج آباد، پل کوریجان در روستای کوریجان،پل جهان آباد در فامنین،مدرسه شیخ علیخان زنگنه،پل و کاروانسرای فرسفج در تویسرکان و پل خسروآباد وآب انباراسدآباد اشاره کرد.
پس از انقراض صفویه و بروز هرج و مرج،درسال1136 یا1138 ه.ق شهر همدان به تصرف "احمد پاشا" والی عثمانی درآمد و بر اثر مقاومت مردم در برابر عساگر عثمانی جز شماری اندک از اهالی باقی نماند.شش سال بعد نادر شاه توانست شهر را از مهاجمین باز پس گیرد ولی در پاییز1144 ه.ق مجددا عثمانیان برآن تسلط یافتند.در نهایت در سال 1145 ه.ق به موجب پیمان نامه ای میان ایران و عثمانی،شهر همدان به طور قطع به ایران واگذار شد.
در دوره زندیه همدان در دست امیران آن خاندان بود و در سال 1193 ه.ق "علی مرادخان" نوه خواهری کریمخان زند بعد از مرگ وی دم از استقلال زد و همدان را به عنوان پایتخت خود برگزید.او به نام خود سکه ضرب کردو بر روی آن از همدان با عنوان "بلده طیبه" یاد کرد.در سال1205 ه.ق "آقا محمدخان" قاجار همدان را تصرف و قتل عام کرد و برج و باروی آن را ویران ساخت.در طول حکومت قاجاریان موقعیت شهر همدان به تدریج تثبیت شد.
بازسازی و احداث بازار و مسجد جامع همدان،تویسرکان و ملایر از یادگارهای این دوره است.
در جنگ جهانی اول نیز شهر همدان وآبادی ها و شهرهای دیگر استان به تناوب به اشغال قوای روس،عثمانی و انگلیس درآمد و شهرهمدان ستاد سپاهیان آن ها بود.همدان در همین زمان قحطی سختی را از سر گذرانید."جکسن"انگلیسی که در سال 1281 ش (1903م) ازهمدان دیدار کرد،می نویسد شهر از نظر امور اداری به چهار ناحیه و یا محله تقسیم می شود و هر یک دارای کدخدایی جداگانه است.این کدخدا در برابر حاکم مسئول است و شغل او عملاً موروثی است.وی می افزاید که بیش از 500 دکان پرمشتری در بازار همدان دیده می شود و در کناربازار بیش از 50 کاروانسرا قرار دارد که در تهیه اشیا و ادوات مورد مورد لزوم گروه بی شمار بازرگانان و زوار که از این شهر می گذرند،در جنب و جوش اندو کارشان سخت پر رونق است.او می افزاید شصت گرمابه عمومی پرمشتری در این شهر مشغول به کار است.
 

دراستان همدان اقوام مختلفی با فرهنگ ها و آداب و سنن ویژه سکونت دارند که عبارتنداز:


ترک ها:در شمال و غرب استان،به ویژه در شمال و غرب شهرستان همدان ساکن هستند ودر562 روستای استان سکونت دارند.
لر و لک:این اقوام درشهرستان های ملایر،نهاوند و بخش سامن در255 روستا ساکن هستند.
کردها:این قوم در 159 روستا در غرب و شمال غربی و در مجاورت استان های کردستان و کرمانشاه سکونت دارند.
فارس ها:بیشتر ساکنان مرکز استان را تشکیل می دهند.این عده از قدیمی ترین مردم این منطقه محسوب می شوند واز دوران مادها در این سرزمین اسکان داشته اند.
 

 بیشتر ساکنان استان همدان مسلمان و پیرو مذهب شیعه جعفری اثنی عشری هستند.دربین عشایر استان مذهب سنی و فرقه اهل حق نیز وجود دارند.اقلیت های مذهبی و مسیحی و یهودی وزرتشتی نیز در استان همدان به تعداد اندکی ساکن هستند.
در سرشماری مهرماه 1365 ش این استان دارای 1058 نفر زرتشتی،108 کلیمی و222 نفر مسیحی بوده است.امروزه تعداد اقلیت ها در همدان بسیار کاهش یافته وحدود 25 خانوار یهودی و22 خانوار ارمنی درهمدان ساکن هستند.
 در بخش هایی از استان همدان گروههایی از دراویش مسلک اهل حق و مسلک علی الهی ساکنندبه ویژه در شهرستان اسدآباد و تعدادی از روستاهای جنوب غربی آن مسلک اهل حق پیروان بیشتری دارند.آداب مذهبی وسنتی آنها در هر روستا به روش خاص برگزار می شود.