کتیبه ها نشانه غرورو افتخار یک ملت برای پیشینه ی گرانسنگ تاریخی فرهنگی خوددرهزاره های فراموش شده اند. چه افتخار آمیز است قدم برداشتن در باغ کتیبه ها.
دراینجاهمانندسازی نقش هاو نمادهاو کتیبه هادر میان بسترسنگیشان صحنه های نمایشی از احساس و اندیشه های تکوین یافته آدمی در گذرزمان بیش از 5000هزارساله را ارائه می دهند تامگربتوانندسیرو سلسله ی هنر،ازنقش تا نماد و خط ومحتوای زبانی آن ها را پی در پی و بلامنقطع تا به امروز در این سرزمین یگانه و الهی به نمایش بگذارند .
اهداف همانند سازی کتیبه ها و نقش برجسته ها :
هدف اصلی از اجرای همانند سازی از کتیبه های صخره ای که اجرای آن منجر به افتتاح باغ کتیبه ها در بهمن ماه سال1387گردید،مستند سازی کتیبه هاونقش برجسته های صخره ای بود که از سال1368از مرکزباستانشناسی وقت آغازشده بودودرپژوهشکده زبانشناسی ،کتیبه هاو متون ادامه یافت.ای کاش این روند با چنین هم اندیشی برروی نقش برجسته های صخره ای نیزانجام پذیرد. پیگیری این هدف علاوه برتلاش برای رفع دغدغه های ناشی از تخریب و امحای کتیبه ها،پرداختن به اهداف دیگری را نیز ایجاب نمود.
1.سرکشی به هنگام به کتیبه های صخره ای به منظور مراقبت آنهاودرصورت نیازدرخواست به موقع برای مرمت ،آنها.
2- تهیه عکس و قالب منفی از کتیبه هابرای در دست داشتن آخرین وضعیت فیزیکی آنها به عنوان یک سندمکتوب و حفظ و نگهداری آنهادرمرکزاسنادتاریخی سازمان میراث فرهنگی ودرصورت نیازاقدام به تکثیرآنها.
3- تهیه یک یا دونسخه مولاژ(همانند)مثبت از نسخه منفی و قراردادن آنهادرمکانی مناسب همچون باغ کتیبه های صخره ای به منظور مطالعه متخصصان و آموزش دانشجویان مربوطه و دانش آموزان و ارتقاء سطح اطلاعات عمومی بازدید کنندگان.
حال خداوند متعال راشکرگزاریم که به دست اندرکاران به ویژه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ، پژوهشکده زبانشناسی ، کتیبه ها و متون ، معاونت فرهنگی و ارتباطات ، معاونت حفظ و احیاءبناهای تاریخی وبه خصوص مدیریت مجموعه فرهنگی-تاریخی کاخ نیاوران این توفیق را داد که با خواست خیر خواهانه در انجام این امرمهم یاری و مددکاری نمایند که اکنون در این مکان شاهد تاسیس باغ کتیبه ها با محتوای فرهنگی-تاریخی 5000 ساله از پیش از تاریخ و دوران های تاریخی ماد،هخامنشی،اشکانی،ساسانی و اسلامی که مجموعه آنها یک فضاو مرکزپژوهشی معتبر بسیار مهم با موضوعات مختلف خط،کتیبه،زبان،تاریخ،ادبیات و ادیان را برای استفاده محققان،دانشجویان و دانش پژوهان فراهم آورده است، باشیم .
یکی ازنتایج بدست آمده ازبرنامه مستندسازی کتیبه های صخره ای به طریق همانندسازی و تهیه مولاژ،همانندهایی هستندکه با اندازه های 1×1و یکسان با اصل کتیبه هاوثبت کوچکترین و بزرگترین خلل و فرج و شکستگی ها و محو شدگی های آنها تهیه شده اند .ایجاد باغ کتیبه ها ، به منظورمطالعه و پژوهش متخصصان و محققان مربوطه در رشته های خط ،زبان،تاریخ،ادبیات و ادیان صورت گرفته است که در این رهگذر می تواند کلاس درسی برای دانشجویان و دانش آموزان و نمایشگاهی برای بازدیدعموم مردم جهت آشنایی باتطور5000 ساله خط و زبان های دوره های مختلف تاریخی و پیش از تاریخی در ایران باشد .
دوره های پیش ازتاریخ و آغازتاریخی 15000 تا
2000 سال ق.م
همانندهای درنظرگرفته شده درباغ کتیبه ها،مربوط به این دوره هاابتدا نقوش و تصاویرخلاصه شده حیوانات و انسان با تیرو کمان، انسان در حال شکار با کمند ، انسان در حال رقص آیینی،نمادونشانه های انفرادی و انتزاعی و به مرور نقر علائم و نشانه های خطی سطری و پیدایی خط میخی ، می باشند .
تخمین دقیق قدمت نقوش مشخص نیست لیکن بنابرشواهدی سهواً 15000 سال پیشنهاد می شود . تاریخ خطوط سطری با مقایسه خطوط سطری تعدادی از اشیاء کتیبه دار و یک گلدان نقره ای دوره عیلامی به 2300ق.م میرسد.
تاریخ قدیمیترین خط میخی اکدی بر کتیبه صخره ای در ایران مربوط به آنوبانی نی پادشاه سرزمین لولوبی 2000 سال قبل از میلاد است.
دوره ماد(549-607ق.م)
با توجه به یافت نشدن خط وکتیبه ای به زبان مادی تا به امروز، از آنچه تاکنون از کتیبه های آشوری و اورارتو که در محدوده اقلیمی و زمانی حکومت ماد به دست آمده اندچند نمونه درباغ کتیبه ها قرار داده شده است.
1- کتیبه اورارتویی سقندل مربوط به سردوری پسر آرگیشتی(735-753ق.م)اهر
2- کتیبه اورارتویی رازلیق مربوط به آرگیشتی پسر روسا(680-713ق.م)سراب
3- کتیبه اورارتویی نشتبان مربوط به آرگیشتی پسر روسا(680-713ق.م)سراب
کتیبه های دوره هخامنشی (331-549 ق.م.)
آنچه از اسناد مکتوب دوره هخامنشی تا کنون به دست آمده است به پنج خط و زبان فارسی باستان،عیلامی،اکدی،آرامی و هیروگلیف مصری نوشته شده اند، که در باغ کتیبه ها دو کتیبه صخره ای مربوط به داریوش و خشایارشا درکوه الوند همدان ، که به سه خط و زبان فارسی باستان، عیلامی و اکدی نوشته شده اند به تماشا گذاشته شده است.دو کتیبه صخره ای فرامرزی ایران به نام های کتیبه صخره ای داریوش در مصر بانام کتیبه سوئز و کتیبه خشایارشاه در وان ترکیه پس از همانندسازی و انتقال در باغ کتیبه ها نصب خواهند شد .
کتیبه های دوره اشکانی(247-ق .م الی224ب.م)
از دوره اشکانی که نسبت به کتیبه های دوره های هخامنشی و ساسانی کتیبه های صخره ای کمتری به دست آمده است در باغ کتیبه ها در حال حاضر فقط سه کتیبه معروف به کتیبه صخره ای گودرز در کرمانشاه سر پل ذهاب و دو کتیبه از کتیبه های خوسف بیرجند نصب شده است. کتیبه های صخره ای دیگری به خط پارتی بسیار ظریف در روستایی به نام روستای کوچ در بیرجند ،روی صخره ای به نام لاخ مزار بدست آمده است که امکان مولاژبرداری از آنهابه طریق معمول امکان پذیر نیست.قراراست چند کتیبه ی دیگر ازکتیبه های خوسف که همانند سازی شده اند در جای خود نصب شوند.
کتیبه های دوره ساسانی
کتیبه های دوره اسلامی ایران
صرف نظرازکتیبه های خط میخی مجموعه تخت جمشید،کتیبه های صخره ای دوران اسلامی این مجموعه از قرن چهارم هجری تا دوره قاجار مجموعه بسیار گرانمایه ای را تشکیل می دهند که در برنامه مستند سازی کتیبه ها باید کپی برداری و همانند سازی شوند.در حال حاضر چند نمونه از کتیبه های خط نسخ مربوط به قرن هشتم هجری همانندسازی شده اند که به محض آماده شدن مکان آنها ،بنابرمجوز مدیریت محترم مجموعه در رابطه با توسعه و گسترش باغ کتیبه هادر جای خود نصب خواهند شد .
راهنما
کتیبه : در فرهنگها مترادف واژه کتیبه درزبان انگلیسی inscription ودرزبان فارسی نوشته یا نبشته ایست که بربالای درب یا دیوارعمارت، روی سنگ یا کاشی نقش شده باشد. واژهٔ «نوشته» یا «نبشته» متاسفانه بسامد واژه کتیبه راکه یک واژه عربی فارسی شده است در نام گذاری بر نوشته های کهن ندارد . چرا که ما واژه کتیبه را معمولاً بر آنچه که روی سنگ،فلز، گل،چوب،استخوان،پارچه و هر شیء قدیمی نوشته شده باشد بکار می بریم در صورتی که واژه نوشته یا نبشته را در زبان فارسی نو بر آنچه که بر همه اینها بعلاوه همه نوع مکتوبات روی کاغذ و کتاب نوشته یا نقر می شود بکار می بریم . به عقیده نگارنده وجه تمایز بسیار ظریف و دقیق این دو واژه در بکار گیری آنها به صورت کتیبه برای نوشته های قدیمی و «نوشته» برای نوشته های جدید در همین نکته نهفته است که ما عملاًنمی توانیم واژه کتیبه را برای نوشته های بر فرض مثال روزنامه یا کتاب بکارببریم و از سوی دیگر بکار گیری واژه نوشته یا نبشته علیرغم کهن بودنش به خاطر کاربری جدیدش دیگر آن وقار و سنگینی معنایی کهن را به ذهن متبادر نمی کند. شاید به همین دلیل است که بکار گیری واژه کتیبه را برای همه نوشته های قدیمی برسنگ،فلز،چوب،استخوان،پارچه و پاپیروس بر واژه نوشته یا نبشته ترجیح داده اند.
moulage مولاژ :واژه ایست فرانسوی به معنای قالب ریزی،ریخته گری،قالب گیری و از این دست معانی. به کارگیری این واژه درقالب گیری از کتیبه ها به همان معنی قالب برداری از کتیبه هاست که به تعبیری در استحصال کارقالب گیری ازکتیبه های باغ کتیبه ها یا هر شیء و اثر دیگر قالب گیری شده به واژه «همانندسازی» یا دقیق تر« همانند» ترجمه می شود .
مولاژ
کتیبه هایی که از این دوره به جای مانده اند ، بسیارمتعدد ومتنوع_ اند. مهمترین آنها کتیبه های صخره ای مربوط به شاهان این دوره از جمله اردشیر بابکان ، شاپوراول، نرسی، شاپور دوم ،شاپور سوم، کتیبه های صخره ای چهارگانه کرتیر موبد موبدان ، مهر نرسه بزرگ فرماندار، و ابنون شبستان سالار شاپورو نیزسنگ دخمه ها هستندکه نمونه هایی ازهمه این کتیبه های صخره ای درباغ کتیبه ها نصب شده اند . تغییر و تحول خط پهلوی را در مدت حدود شش قرن در این کتیبه ها از خط جدا نویسی حروف تا خط پیوسته یا شکسته (cursive) می توان مشاهده نمود .
4- کتیبه آشوری گل گل ملکشاهی مربوط به یکی از پادشاهان آشور(قرن هفتم ق.م) نام پادشاه مزبور در محل شکستگی کتیبه محو شده است
راهنمای بازدیدازباغ کتیبه ها
کتیبه ها نشانه غرورو افتخار یک ملت برای پیشینه ی گرانسنگ تاریخی فرهنگی خوددرهزاره های فراموش شده اند. چه افتخار آمیز است قدم برداشتن در باغ کتیبه ها.
دراینجاهمانندسازی نقش هاو نمادهاو کتیبه هادر میان بسترسنگیشان صحنه های نمایشی از احساس و اندیشه های تکوین یافته آدمی در گذرزمان بیش از 5000هزارساله را ارائه می دهند تامگربتوانندسیرو سلسله ی هنر،ازنقش تا نماد و خط ومحتوای زبانی آن ها را پی در پی و بلامنقطع تا به امروز در این سرزمین یگانه و الهی به نمایش بگذارند .
اهداف همانند سازی کتیبه ها و نقش برجسته ها :
هدف اصلی از اجرای همانند سازی از کتیبه های صخره ای که اجرای آن منجر به افتتاح باغ کتیبه ها در بهمن ماه سال1387گردید،مستند سازی کتیبه هاونقش برجسته های صخره ای بود که از سال1368از مرکزباستانشناسی وقت آغازشده بودودرپژوهشکده زبانشناسی ،کتیبه هاو متون ادامه یافت.ای کاش این روند با چنین هم اندیشی برروی نقش برجسته های صخره ای نیزانجام پذیرد. پیگیری این هدف علاوه برتلاش برای رفع دغدغه های ناشی از تخریب و امحای کتیبه ها،پرداختن به اهداف دیگری را نیز ایجاب نمود.
1.سرکشی به هنگام به کتیبه های صخره ای به منظور مراقبت آنهاودرصورت نیازدرخواست به موقع برای مرمت ،آنها.
2- تهیه عکس و قالب منفی از کتیبه هابرای در دست داشتن آخرین وضعیت فیزیکی آنها به عنوان یک سندمکتوب و حفظ و نگهداری آنهادرمرکزاسنادتاریخی سازمان میراث فرهنگی ودرصورت نیازاقدام به تکثیرآنها.
3- تهیه یک یا دونسخه مولاژ(همانند)مثبت از نسخه منفی و قراردادن آنهادرمکانی مناسب همچون باغ کتیبه های صخره ای به منظور مطالعه متخصصان و آموزش دانشجویان مربوطه و دانش آموزان و ارتقاء سطح اطلاعات عمومی بازدید کنندگان.
حال خداوند متعال راشکرگزاریم که به دست اندرکاران به ویژه پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری ، پژوهشکده زبانشناسی ، کتیبه ها و متون ، معاونت فرهنگی و ارتباطات ، معاونت حفظ و احیاءبناهای تاریخی وبه خصوص مدیریت مجموعه فرهنگی-تاریخی کاخ نیاوران این توفیق را داد که با خواست خیر خواهانه در انجام این امرمهم یاری و مددکاری نمایند که اکنون در این مکان شاهد تاسیس باغ کتیبه ها با محتوای فرهنگی-تاریخی 5000 ساله از پیش از تاریخ و دوران های تاریخی ماد،هخامنشی،اشکانی،ساسانی و اسلامی که مجموعه آنها یک فضاو مرکزپژوهشی معتبر بسیار مهم با موضوعات مختلف خط،کتیبه،زبان،تاریخ،ادبیات و ادیان را برای استفاده محققان،دانشجویان و دانش پژوهان فراهم آورده است، باشیم .
یکی ازنتایج بدست آمده ازبرنامه مستندسازی کتیبه های صخره ای به طریق همانندسازی و تهیه مولاژ،همانندهایی هستندکه با اندازه های 1×1و یکسان با اصل کتیبه هاوثبت کوچکترین و بزرگترین خلل و فرج و شکستگی ها و محو شدگی های آنها تهیه شده اند .ایجاد باغ کتیبه ها ، به منظورمطالعه و پژوهش متخصصان و محققان مربوطه در رشته های خط ،زبان،تاریخ،ادبیات و ادیان صورت گرفته است که در این رهگذر می تواند کلاس درسی برای دانشجویان و دانش آموزان و نمایشگاهی برای بازدیدعموم مردم جهت آشنایی باتطور5000 ساله خط و زبان های دوره های مختلف تاریخی و پیش از تاریخی در ایران باشد .
دوره های پیش ازتاریخ و آغازتاریخی 15000 تا
2000 سال ق.م
همانندهای درنظرگرفته شده درباغ کتیبه ها،مربوط به این دوره هاابتدا نقوش و تصاویرخلاصه شده حیوانات و انسان با تیرو کمان، انسان در حال شکار با کمند ، انسان در حال رقص آیینی،نمادونشانه های انفرادی و انتزاعی و به مرور نقر علائم و نشانه های خطی سطری و پیدایی خط میخی ، می باشند .
تخمین دقیق قدمت نقوش مشخص نیست لیکن بنابرشواهدی سهواً 15000 سال پیشنهاد می شود . تاریخ خطوط سطری با مقایسه خطوط سطری تعدادی از اشیاء کتیبه دار و یک گلدان نقره ای دوره عیلامی به 2300ق.م میرسد.
تاریخ قدیمیترین خط میخی اکدی بر کتیبه صخره ای در ایران مربوط به آنوبانی نی پادشاه سرزمین لولوبی 2000 سال قبل از میلاد است.
دوره ماد(549-607ق.م)
با توجه به یافت نشدن خط وکتیبه ای به زبان مادی تا به امروز، از آنچه تاکنون از کتیبه های آشوری و اورارتو که در محدوده اقلیمی و زمانی حکومت ماد به دست آمده اندچند نمونه درباغ کتیبه ها قرار داده شده است.
1- کتیبه اورارتویی سقندل مربوط به سردوری پسر آرگیشتی(735-753ق.م)اهر
2- کتیبه اورارتویی رازلیق مربوط به آرگیشتی پسر روسا(680-713ق.م)سراب
3- کتیبه اورارتویی نشتبان مربوط به آرگیشتی پسر روسا(680-713ق.م)سراب
کتیبه های دوره هخامنشی (331-549 ق.م.)
آنچه از اسناد مکتوب دوره هخامنشی تا کنون به دست آمده است به پنج خط و زبان فارسی باستان،عیلامی،اکدی،آرامی و هیروگلیف مصری نوشته شده اند، که در باغ کتیبه ها دو کتیبه صخره ای مربوط به داریوش و خشایارشا درکوه الوند همدان ، که به سه خط و زبان فارسی باستان، عیلامی و اکدی نوشته شده اند به تماشا گذاشته شده است.دو کتیبه صخره ای فرامرزی ایران به نام های کتیبه صخره ای داریوش در مصر بانام کتیبه سوئز و کتیبه خشایارشاه در وان ترکیه پس از همانندسازی و انتقال در باغ کتیبه ها نصب خواهند شد .
کتیبه های دوره اشکانی(247-ق .م الی224ب.م)
از دوره اشکانی که نسبت به کتیبه های دوره های هخامنشی و ساسانی کتیبه های صخره ای کمتری به دست آمده است در باغ کتیبه ها در حال حاضر فقط سه کتیبه معروف به کتیبه صخره ای گودرز در کرمانشاه سر پل ذهاب و دو کتیبه از کتیبه های خوسف بیرجند نصب شده است. کتیبه های صخره ای دیگری به خط پارتی بسیار ظریف در روستایی به نام روستای کوچ در بیرجند ،روی صخره ای به نام لاخ مزار بدست آمده است که امکان مولاژبرداری از آنهابه طریق معمول امکان پذیر نیست.قراراست چند کتیبه ی دیگر ازکتیبه های خوسف که همانند سازی شده اند در جای خود نصب شوند.
کتیبه های دوره ساسانی
کتیبه های دوره اسلامی ایران
صرف نظرازکتیبه های خط میخی مجموعه تخت جمشید،کتیبه های صخره ای دوران اسلامی این مجموعه از قرن چهارم هجری تا دوره قاجار مجموعه بسیار گرانمایه ای را تشکیل می دهند که در برنامه مستند سازی کتیبه ها باید کپی برداری و همانند سازی شوند.در حال حاضر چند نمونه از کتیبه های خط نسخ مربوط به قرن هشتم هجری همانندسازی شده اند که به محض آماده شدن مکان آنها ،بنابرمجوز مدیریت محترم مجموعه در رابطه با توسعه و گسترش باغ کتیبه هادر جای خود نصب خواهند شد .
راهنما
کتیبه : در فرهنگها مترادف واژه کتیبه درزبان انگلیسی inscription ودرزبان فارسی نوشته یا نبشته ایست که بربالای درب یا دیوارعمارت، روی سنگ یا کاشی نقش شده باشد. واژهٔ «نوشته» یا «نبشته» متاسفانه بسامد واژه کتیبه راکه یک واژه عربی فارسی شده است در نام گذاری بر نوشته های کهن ندارد . چرا که ما واژه کتیبه را معمولاً بر آنچه که روی سنگ،فلز، گل،چوب،استخوان،پارچه و هر شیء قدیمی نوشته شده باشد بکار می بریم در صورتی که واژه نوشته یا نبشته را در زبان فارسی نو بر آنچه که بر همه اینها بعلاوه همه نوع مکتوبات روی کاغذ و کتاب نوشته یا نقر می شود بکار می بریم . به عقیده نگارنده وجه تمایز بسیار ظریف و دقیق این دو واژه در بکار گیری آنها به صورت کتیبه برای نوشته های قدیمی و «نوشته» برای نوشته های جدید در همین نکته نهفته است که ما عملاًنمی توانیم واژه کتیبه را برای نوشته های بر فرض مثال روزنامه یا کتاب بکارببریم و از سوی دیگر بکار گیری واژه نوشته یا نبشته علیرغم کهن بودنش به خاطر کاربری جدیدش دیگر آن وقار و سنگینی معنایی کهن را به ذهن متبادر نمی کند. شاید به همین دلیل است که بکار گیری واژه کتیبه را برای همه نوشته های قدیمی برسنگ،فلز،چوب،استخوان،پارچه و پاپیروس بر واژه نوشته یا نبشته ترجیح داده اند.
moulage مولاژ :واژه ایست فرانسوی به معنای قالب ریزی،ریخته گری،قالب گیری و از این دست معانی. به کارگیری این واژه درقالب گیری از کتیبه ها به همان معنی قالب برداری از کتیبه هاست که به تعبیری در استحصال کارقالب گیری ازکتیبه های باغ کتیبه ها یا هر شیء و اثر دیگر قالب گیری شده به واژه «همانندسازی» یا دقیق تر« همانند» ترجمه می شود .
مولاژ
کتیبه هایی که از این دوره به جای مانده اند ، بسیارمتعدد ومتنوع_ اند. مهمترین آنها کتیبه های صخره ای مربوط به شاهان این دوره از جمله اردشیر بابکان ، شاپوراول، نرسی، شاپور دوم ،شاپور سوم، کتیبه های صخره ای چهارگانه کرتیر موبد موبدان ، مهر نرسه بزرگ فرماندار، و ابنون شبستان سالار شاپورو نیزسنگ دخمه ها هستندکه نمونه هایی ازهمه این کتیبه های صخره ای درباغ کتیبه ها نصب شده اند . تغییر و تحول خط پهلوی را در مدت حدود شش قرن در این کتیبه ها از خط جدا نویسی حروف تا خط پیوسته یا شکسته (cursive) می توان مشاهده نمود .
4- کتیبه آشوری گل گل ملکشاهی مربوط به یکی از پادشاهان آشور(قرن هفتم ق.م) نام پادشاه مزبور در محل شکستگی کتیبه محو شده است
راهنمای بازدیدازباغ کتیبه ها