اطلس مردم گياه درماني ايران
اطلس مردم گياه درمان ايران، عنوان طرحي است كه از سال 1384 آغاز و قرار است طبق زمانبندي پنج ساله در سال 1389 منتشر شود. تاكنون دو فاز از اين طرح انجام شده است و هم اكنون فاز سوم آن در حال شكلگيري است.
وابستگي انسان به طبيعت به منظور تأمين نيازهاي اساسي مادي خود؛ همچون خوراك، پوشاك و مسكن، بيش از همه با گياه ارتباط مييابد و تعريف جامعه انساني بدون توجه به وابستگي آن به قلمروي گياهي معنا ندارد.
اطلس مردم گياه درماني ايران، طرحي است كه در قالب علم قوم گياهشناسي در پژوهشكده مردمشناسي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري آغاز شده كه هدف از اجراي اين طرح : حفظ و احياي دانش بومي مربوط به استفاده از گياهان در درمان، بررسي جايگاه گياه درماني در روند تكاملي جامعه ايران، دستيابي به ميزان صحت علمي دانش بومي، در ارتباط با گياه درماني كه نزد مردم و درمانگران محلي، ثبت اين دانش به عنوان بخشي از ميراث معنوي كشور ايران، ايجاد بستر فرهنگي مناسب جهت توجه به حق مالكيت معنوي در ارتباط با دانش درمانگران بومي و گردآوري مجموعه اطلاعات كاربردي، جهت برنامهريزي منطقهاي براي حفظ و احياي گونههاي گياهي در حال انقراض است.
رويكرد اصلي اين پژوهش ، مردمشناختي است كه با روششناسي در قوم گياهشناسي اشتراكات بسياري دارد. روششناسي مورد استفاده در دو بخش ميداني و كتابخانهاي به صورت مـوازي انجـام شده است.در بخش كتابخانـهاي، بيـشتـر اطلاعات از طـريـق پـژوهشهاي ميداني طـرحهاي "مـردمنگاري سـرزميـن" و"انسان، محيط، دانش پزشكي سنتي" كه در آرشيو پژوهشكده مردمشناسي موجود است و همچنين ديگر منابع مكتوب معتبر كه در اين زمينه چاپ شده گردآوري شده است.
در بخش ميداني، از طريق مراجعه و حضور در ميدان تحقيق و مشاهده عميق و مستقيم به همراه مصاحبه كيفي و حضوري به جمعآوري اطلاعات از درمانگرهاي بومي و محلي پرداخته شده است كه براساس نمونهگيري زنجيرهاي انتخاب شدهاند. علاوه برآنكه نمونههاي گياهي براساس فصل رويش گياهي مناطق براساس روششناسي گياهشناسي جمعآوري و به وسيله عكسبرداري، مستندسازي شدهاند، نمونههاي گياهي جهت هرباريوم و طبق استاندارد تعريف شده كدگذاري و نگهداري شدهاند.
در تنظيم مطالب، ابتدا نام گياه، شامل نام متداول آن در زبان فارسي و نام علمي، تيره آن، نام انگليسي و نام محلي آن در مناطق مورد مطالعه آورده شده و سپس مشخصات گياه از منظر گياهشناسي و پراكنش گياه، ذكر شده است. قسمت مورد استفاده گياه، بخش ديگري است كه اطلاعات آن براساس مطالعات كارميداني گردآوري شده است. تركيبات شيميايي موجود در گياه، به طور مختصر بيان شده، سپس به مصارف درماني آنها در قالب مصارف درماني محلي، طبكهن و دانش امروز پرداخته شده است.
از آنجا كه قوم گياهشناسي، ماهيتي بين رشتهاي دارد، همكاران اين طرح متخصصيني از رشتههاي مرتبطاندكه با اين ساختار به پژوهش پرداختهاند: مدير طرح هماحاجيعليمحمدي، كارشناس ارشد مردمشناسي، مريم تقوي شيرازي، پزشك؛ خديجه امامي و بهمن رحيمي مردمشناس؛ زهرا بختياريهفتلنگ، كارشناس ارشد محيط زيست، عبدالباسط قرباني، گياهشناس؛ خسرو خوانساري، داروساز؛ سعيدكارپسند، پژوهشگر علوم اجتماعي