آیین های مرداد ماه

آیین های مردادماه

مراسم و سنت های ایرانی در تیر ماه

اَمرداد

اَمرداد نام پنجمين ماه سال و روز هفتم هرماه در گاهشماري اعتدالي خورشيدي است. در اوستا اَمِرتات (Ameretat)، در پهلوي اَمُردات (Amordat) و در فارسي اَمُرداد گفته شده كه كلمه‌اي است مركب از سه جزء نخست «اَ» ادات نفي به معناي نه، دوم « مِرِتا» به معناي مردني، نيست و نابودي شدني و سوم تات (tat) كه پسوند و دال بر اسم مونث است؛ بنابراين امرداد يعني بي‌مرگي و آسيب‌نديدني يا جاوداني؛ پس واژه «مُرداد» نادرست بكار مي‌رود.

در ادبيات مزديسنا اَمُرداد يكي از امشاسپندان است كه نگهباني نباتات با اوست. در مزد يسنا شخص بايد به صفات مشخصه پنج امشاسپند ديگر كه عبارتند از: نيك‌انديشي، صلح و سازش، راستي و درستي، فروتني و محبت به هم نوع، تامين آسايش و امنيت بشر مجهز باشد تا به كمال مطلوب همه كه از خصايص امرداد است دست يابد.

در اين ماه، آفتاب در برج اسد قرار مي‌گيرد؛ ازينرو امرداد را در بروج دوازده‌گانه برابر با اسد يا شير دانسته‌اند.

ماه امرداد نزد اقوام ايراني با نام‌هاي محلي گوناگوني ياد شده است؛ كردها آن را « گلاويژ» و
« چله ‌هاويني» مي‌گويند. گلاويژ به معناي توده محصول و نيز نام ستاره‌اي است كه يكبار در اين ماه ديده مي‌شود. در منطقه گيلان با نام « مرداله»، در كومش ( نواحي شرقي و مركزي)« مِردال» و « مَلار» در ايلام « مانگ اول سردواي» و در دماوند « سياماه» ناميده مي‌شود.�

سوم اَمرداد

جشن اَمُردادگان: اين جشن در روز اَمرداد ازماه اَمِرتاتَ ( هفتمين روز از اين ماه در گاهشماري ايران باستان) برگزار مي‌شده است. اَمرداد فرشته جاوداني و بي‌مرگي است و در عالم جسماني نگهباني نباتات و روئيدني‌ها با اوست. زرتشتيان در اين روزها به باغ‌ها و مزارع خرم و دلنشين دور از شهر مي‌رفتند و پس از نيايش به درگاه اهورا‌مزدا در مراسمي اين جشن را با شادي و سرور در هواي صاف و در دامن طبيعت برگزار مي‌كردند.

چهارم اَمرداد

در باور صابئين، از اين روز به مدت دو روز، ‌روزهاي امبطل سنگين ( روزه كامل) هستند. اين روز و روز بعد از آن 6 و 7 دولا، عيد ششيان است.

هفتم اَمرداد

_ مراسم گاو جنگي به مدت ده روز در روستاي شيركلاي شهرستان نور ( مازندران) برگزار مي‌شود؛ اين مراسم را تشك جنگي نيز مي‌نامند.

يازدهم اَمرداد

مراسم پير‌ناركي (روز دي‌بمهر تا فروردين از ماه امرداد /11 تا 15 امرداد)

در فاصله پنجاه‌و‌پنج كيلومتري شهر يزد نيايش‌گاهي وجود دارد كه ناركي ناميده مي‌شود.

اين نيايش‌گاه در غرب شهرستان مهريز و در دامنه‌ي كوه بلندي از سنگ‌هاي آهكي سياه واقع شده است. محل اصلي نيايش‌گاه در پايين كوه و خيله‌هايي در بالاتر از آن وجود دارد. در اين نيانش‌گاه چشمه آبي وجود دارد كه آب در آن ذخيره مي‌گردد و به مصرف مي‌رسد.

زرتشتيان يزد و شهرهاي ديگر ايران روز دي به مهر تا فروردين از ماه مرداد (يازدهم تا پانزدهم اَمرداد) در اين نيايش‌گاه حضور مي‌يابند و به نيايش پروردگار مي‌پردازند.

برخي باور دارند كه پير‌ناركي محل جان‌باختن ناز‌بانو عروس فرمانرواي پارس است. مراسمي كه در پيرناركي برگزار مي‌شود نيز مانند مراسم نيايش‌گاه‌هاي ديگر است.

زرتشتيان در اين نيايش‌گاه به نيايش خداوند جان و خرد مي‌پردازند و در برنامه‌هاي فرهنگي و تشويق فرزندان خود جهت پيشرفت در دانش‌اندوزي نيز مي‌كوشند.

سيزدهم اَمرداد

جشن فندوق در رودبار شهرستان قزوين، در اين جشن پس از چيدن فندوق دوشيزگاني كه نامزد شده‌اند براي همسران خود از مغز فندوق گردنبندي به‌نام گلوانه مي‌سازند و هديه مي‌دهند.

پانزدهم اَمرداد

نوروز َبل

در گاهشماري سنتي گيلانيان، رسم بر اين است، شب پانزدهم مرداد ماه، سال گيلاني تحويل شود�و «نوروز» يعني اولين ماه سال ديلمي سرگيرد.

كوهپايه‌نشينان گيلاني بر اين باورند، در اين شامگاه زمين دزدانه نفس سرد�بر‌مي‌آورد، از اين رو به پيشواز سال نو رفته، آتشي بلند مانند آتش سده مي‌افروزند كه آن را نوروز بَل گويند، يعني شعله بلند و فروزان آتش نوروزي. اين ماه، ماه رسيدن محصول گندم و ديگر غلات است. ماه دارايي و مال‌داري و ماه جشن و عروسي است. اين ماه به نيمه تابستان و زمان خرمن و برداشت فرآورده‌هاي كشاورزي و دامي نيز شهرت دارد. و مناسب‌ترين زمان براي پرداخت ماليات و خراج بود. ( هوشنگ عباسي، فصلنامه فرهنگ و مردم)

آيين علم واچيني� alam.vâčini

اين رسم در بقاع متبركه انجام ‌مي‌شود و ريشه در تشريفات جنبي نوروز بَل، سال نو گيلانيان قديم دارد كه با نيايش مذهبي همراه است. اين رسم در روز پانزدهم مردادماه ، درامام‌زاده شاه شهيدان ديلمان برگزار مي‌شود. در اين مراسم پس از پوشاندن عَلم با پارچه‌هاي نذري و گرداندن آن در زيارتگاه‌ اشعاري مي‌خوانند. در پايان علم را روي زمين خوابانده و پوشش آن را درآورده و در مسجد مي‌گذارند. (عليرضا حسن‌زاده،�نامه پژوهشگاه)

بيستم اَمرداد

در گاهشماري صابئين مندايي خوزستان اين روز، بيست‌و‌دوم دولا ( نخستين ماه سال) اختصاص به امبطل (روزه سبك) دارد.�

بيست‌و سوم اَمرداد

عيد عروج حضرت مريم عذرا (س) و انجام مراسم تبرك انگور ( خاقوق اورهنك) در ميان ارامنه

بيست‌وچهارم اَمرداد

زامياد: بيست‌وهشتمين روز هر ماه، زامياد نام دارد كه فرشته‌اي است موكل بر زمين و داوري ميان مردم؛ به عقيده فارسيان روزي است سنگين و نحس اما در باور اعراب خوب و سعد. واژه‌ اوستايي آن، زام به معناي زمين است.

بيست‌وهفتم اَمرداد

_ عاشوراي محلي و برگزاري سوگواره تعزيه در روستاي مهران ( استان تهران _ طالقان) اين مراسم حركتي نمادين از سوي گروه‌هاي تعزيه خوان است.

جشن شهريورگان (روز شهريور از ماه شهريور/ 30 امرداد)

واژه شهريور، در اوستا به صورت خشتره‌وئيريه آمده است كه شهرياري نيرومند معني مي‌دهد و در ماه سي روزه زرتشتيان چهارمين روز در هر ماه شهريور نام دارد. �

هنگامي كه در ماه شهريور، روز شهريور فرا مي‌رسد، آن روز جشن شهريورگان ناميده مي‌شود از چگونگي برگزاري مراسم اين جشن در ايران باستان اطلاع زيادي در دست نيست.

اكنون مانند جشن‌هاي ماهيانه ديگر، ‌زرتشتيان در برخي از شهرها و روستاها گردهم مي‌آيند و نيايش همگاني مي‌خوانند و با برنامه‌هاي شاد، جشن شهريورگان را گرامي مي‌دارند.

تقويم تطبيقي ماه مرداد

اول مرداد: آغاز گلاويژ پنجمين ماه سال در گاهشماري اعتدالي كُردان.

�_ آغاز پنجه در گاهشماري در يايي جنوب ايران.

�_ آغاز آرسلان پنجمين ماه سال در گاهشماري قره‌بي تركمني.

�_ آغاز فصل خرماپزان در نخلستان‌هاي استان‌هاي جنوبي ايران.

دوم اَمرداد: آغاز فردينَه ماه نخستين ماه سال در گاهشماري باستاني تبري

سوم اَمرداد: آغاز فصل پاييز در گاهشماري پشتكوه ايلام

ششم اَمرداد: آغاز شهريما نخستين فصل‌سال در گاهشماري دريايي جنوب ايران

دهم اَمرداد: آغاز هفتمين ماه سال در گاهشماري كوهدشت لرستان

�_ چله خرد تابستاني ( 10 تا 30 اَمرداد) در گاهشماري سربيشه بيرجند

هفدهم اَمرداد: آغاز نوروز ما نخستين ماه سال در گاهشماري باستاني ديلمي

بيست‌ويكم اَمرداد: ظهور يالد يراق يا ستاره شعراي يماني و آغاز گرماي شديد در گاهشماري قره‌بي تركمني.

بيست‌ونهم اَمرداد: آغاز نونا دومين ماه سال در گاهشماري صابئين مندايي خوزستان

آيين نيمه برات (nimey- berāt) در بوشهر

نيمه شعبان يا نيمه‌برات كه امسال در ماه مرداد قرار دارد. داراي آيين‌ها و مراسم خاصي است. در بوشهر، مردم به ماه شعبان ماه دو _ دو (dow-dow) مي‌گويند. يعني ماهي كه زود تمام مي‌شود تا به ماه رمضان برسد. در بوشهر چند روز مانده به ولادت حضرت مهدي(عج) خيابان‌ها و مساجد و حسينيه‌ها را چراغاني و با پارچه‌هاي رنگين تزيين مي‌كنند و بر سردر حسينيه‌ها و مساجد « پيش»(piš) نخل مي‌بندند و در مساجد جمع مي‌شوند و به مولودي‌خواني مي‌پردازند. قبل از شروع جشن به خواندن ذكر مي‌پردازند. به گفته خيلي از اهالي بوشهر زليبي‌باميه (Zeleybi _ Bāmiye) زولبيا _ باميه از قديمي‌ترين شيريني‌‌هاي بوشهر است و تا بوده در نيمه‌شعبان پخت مي‌شده و به فروش مي‌رسيده است. در روز جشن نيمه‌شعبان با اين شيريني از مردم پذيرايي مي‌شود. و پس از مراسم مولود‌خواني،‌ هر خانواده ظرفي را پر از شيريني و خوردني‌هاي نذري عرضه شده، بعنوان تبرك به‌همراه خود به خانه مي‌برند و نيز رسم است كه بيماران را به نيت شفا به مسجد مي‌آورند و بر سر آنان شيريني مي‌ريزند و صورت آنان را مي‌بوسند. در زمان گذشته در محل‌هاي بوشهر بعد از ظهر روز نيمه‌شعبان، هر خانواده مقداري شيريني، زولبيا و باميه و خرما و حلوا را در يك مجمعه يا سيني مي‌گذاشت

و به‌عنوان خيرات بين همسايه‌ها تقسيم مي‌كرد و بيشتر دخترها و پسرهاي نوجوان اين‌كار را انجام مي‌دادند و شعري نيز زمزمه مي‌كردند: « امروز نيمه‌ي براتن بُوام بعض بواتن»

m ba:ze buvāten)ā(nimeye berāten buv، و تا قبل از اذان مغرب اين كار را انجام مي‌دادند. �

� گروه مردم‌شناسي اجتماعي

� گردآورندگان: صديقه فاتح، روزيتا انواري، فاطمه پولادي

منابع:

- �ايران‌نگار (گاهشمار جامع تاريخي، فرهنگي و طبيعي، كاري از گنجينه نقش جهان)

- �نيكنام، كورش. از نوروز تا نوروز ، موسسه فرهنگي و انتشاراتي _ فرهنگي فروهر

- �فصلنامه فرهنگ و مردم، سال ششم، شماره 22و21 ، بهار و تابستان 86

- �نامه پژوهشگاه، شماره 11، 1384

- �مردم‌نگاري استان بوشهر، پژوهشگران: شمس الديني مصطفي، علي فلفلي مياب، زمستان 72