معنی واژه مهر
واژه مهر به معنای پیمان ، دوستی، محبت و همچنین به معنی پیشرو و داور بزرگ می باشد. در اوستا نیز مهر، بزرگترین ایزدان است." (از آفریدگان اهورا (خداوند) محسوب شده که واسطه بین آفریدگار و آفریدگان است)".(معین؛1363: 2058)
چنانچه مسعود سعد این معانی را در یک بیت شعر جمع نموده و چنین می گوید:
روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان مهر بفزا ای نگار مهر چهره مهربان
بزرگ ایزدی که جشن به نام اوست
نام این ایزد در سانسکریت MITRA, در اوستا و کتیبه های هخامنشی MITHARA و در پهلویMITR (که امروز به آن مهر گوییم) و به معنی رابطه و پیوندی میان روشنایی و نور و فروغ ازلی است در حالی که مهر فروغ و پرتو انوار خورشید است.
"نام این خدای کهن هندو ایرانی در قدیمی ترین سند مکتوب به نام الواح گلینی متعلق به 1400 سال پیش از میلاد ثبت شده است".(رضی؛1383: 23)" در کهن ترین آثار هندو ها به نام ( ِوداها) نیز نام این پروردگار بزرگ ایرانی بیشتر به معنی رفیق، همدم و یاری کننده بسیار آمده است."(همان :23)
در کتاب اوستا نیز در بخش یشتها قدرت و اهمیت این ایزد تا جاییست که اهورا مزدا به زرتشت می گوید:
مهر آفریده من است و من او را در مقام و سزاوار بودن عبادت ، هم سنگ خود قرار دادم.بنابر این میترا کسانی را که به او دروغ گویند، به نامش عهد و پیمان بندند که بدان وفا نکنند در سراسر قلمرو و مملکت و هرجا که باشند تعقیب کرده و به کیفر می رساند. ایزد مهر همواره کسانی را که پیماندار باشند یاوری می کند و فروشیان به وی فرزندان دلیر و پارسا می دهد، میترا را ستایش می کنیم که دارنده دشتهای فراخ است . نگهبان ممالک آریایی (ایرانی) است و در ممالک آرامش و تنعم بوجود می آورد و کارهای دشوار را چاره سازی کرده ، سعادت و پیروزی را برای مردمان ارمغان می آورد ، چون اوست دلیر و کسی که در همه جا است و همواره درخور ستایش و بزرگداشت است0مهر میان همه ایزدان نیرومند ترین است. ( پورداود؛1347: 427-424)
در باره جشن مهرگان
این جشن از جشنهای بسیار کهن مردم ایران باستان محسوب شده که دارای زمینه اعتقادی بسیارپر باری است. اکنون نیز نزد دانش مردان و نویسندگان و شاعران همچنان پابرجاست.از میان جشنهای دوازده گانه سال در دوره های پس از اسلام ، تنها جشن مهرگان است که رسمی و
شکوهمند برگزار می گردد. اکنون نیز به عنوان جشنی خانوادگی در میان زرتشتیان یزد و کرمان اجرا می شود.
زمان برگزاری جشن مهرگان
آنچه از شواهد تاریخی بر میآید این جشن پس از نوروز با شکوه ترین جشن سال بوده است.در آن زمان سال به دو فصل تقسیم می شد.فصل اول تابستان که با جشن نوروز شروع می شد و فصل دوم، زمستان که با جشن مهرگان آغاز می گشت زیرا هردو جشن نوید بخش فصل تازه ای از سال بودند.
"مراسم جشن مهرگان به صورت عام در روز شانزدهم مهر ماه و به صورت خاص در بیست و یکم مهر ماه صورت می گرفته است".( راوندی ؛1363: 557)
اکنون نیز میان زرتشتیان یزد و کرمان این جشن در نیمه اول مهر ماه برگزار می گردد.
گستردگی جغرافیایی این آیین و چگونگی برگزاری آن در گذر زمان
گرایش به برگزاری این آیین در ایران باستان در دوران هخامنشی به شکل ( آیینی سری با شعایر و تشریفات رمزی ) تغییر شکل داده شده و در سراسر آسیای صغیر و روم نیز توسط جنگاوران ایرانی انتشار یافت و در قلمرو آن دولت ،مهر را باخدایان خود به ویژه خدای آفتاب یکی کردند.
"چنانچه در سده اول پیش از میلاد آیین مهر پرستی توسط رومی ها در سراسر قاره اروپا، بخش غربی و شمال آفریقا و آسیای صغیر و کناره های دریای سیاه منتشر شد تا جایی که بیش از هشتاد درصد از اصول و آداب مهری را مُهر مسیحیت زدند. بنابراین روز بیست و پنج دسامبر که تولد مسیح است در واقع آن روز را روز تولد مهر و خورشید تابان می دانند و چنانچه اثر این تقارن در آلمانی به شکل SONNTANY و در انگلیسی به صورت SUNDAY روز خورشید باقی مانده است."(رضی؛1383: 34 و 35)
انگیزه ها و مناسبتهای برگزاری جشن
درباره پیدایش این جشن روایتهای بسیاری ذکر شده است چنانچه بیرونی در این خصوص می گوید": که چون در این روز آفتاب برای اهل عالم پیدا شد پس آن را مهر گان نامیدند. وی سپس دلیل این ادعا را چنین بیان می کند که از آیین های پادشاهان ساسانی در این روز آن بودکه تاجی به شکل خورشید به سر می گذاشتند و جشنهای ویژه ای بر پا می داشتند. سپس خداوند در این روز زمین را گسترانید و پیکر آدمیان را برای آنکه محل روان باشد ، آفرید و ماه را که کره ای تیره و تاریک بود جلا بخشید".(بهرامی، 1386: ص73 )
اما مشهور ترین مناسبت داستانی و اسطوره ای در سبب برزگداشت این جشن آن است که می گویند در این روز بود که فریدون بر ضحاک (ظالم و بیدادگر) پیروز شد و او را در کوه دماوند به بند کشید.
چنانچه دقیقی ازآن چنین یاد می کند:
مهرگان آمد جشن ملک افریدون آن کجا گاو بپروردش برمایونا
آنچه که به این آیین سیمای دینی بخشده است را می توان اعتقاد و باور دین زرتشت به ایزد مهر و آیین های مهری (میترایی) پیش از زرتشت در هندو ایران دانست.
و در نهایت مهمترین مناسبت برگزاری این جشن را می توان مصادف شدن روز مهر با ماه مهر دانست.
نحوه برگزاری جشن مهرگان در زمان هخامنشی ، ساسانی و اشکانیان
به نقل از برخی مورخان یونانی در دوره هخامنشی از این جشن به نام" میترا کانا" یاد شده که در این مراسم روحانیان میترایی که (مغان) نامیده می شدند در جلو و سایر مؤمنان و تماشاچیان به دنبالشان حرکت می کردند. همچنین این مراسم با اعمالی چون، پایکوبی کردن ، قربانی کردن های فراوان و اهدای هدایای مردم به پادشاه و وصول خراج و مالیات از مردم برگزار می گردیده است.
در زمان ساسانیان نیز این آداب و مراسم به پیروی از گذشته گان و در ادامه سنتهای هخامنشی انجام می شده. اما در دوران اشکانیان کم و بیش توجه به مراسم و دیانت زرتشتی قوت گرفت تاجایی که وَلَخَش (یا بلاش) پادشاه اشکانی دستور به گرداوری اوستا داد.
اما مراسم اصیل جشن مهرگان ( مهر ایزد) نزد زرتشتیان امروز تاحدودی باقی مانده است.
سفره مهرگانی (وِدِرین)
اجزای اصلی ودرین یا سفره شامل:
1. کتاب اوستا و آیینه" (نماد فرزانگی و آگاهی)" (شوالیه .گربران؛1379 :325)
2. گلاب(نماد بهشت)
3. ظرفهایی از سنجد و بادام و پسته
4. سرمه دان" (سمبل زیبایی و آرایش زنانه)" ((Http://forum.boombar.com
5. شربت، شیرینی و میوه، بخصوص سیب" ( سمبل جاودانگی، جوانی و شادی ابدی در حیات پس از مرگ )" (رکس؛ 1386 :566) و انار"( نماد باروری مادرانه و اولاد)" (همان :250)
6. گوسفند یا مرغی که زیر تابش آفتاب قربانی شده است و در تنور پخته شده و پیش از نهادن در سفره توسط موبد ( یَشته) می شود
7. همچنین در کاسه ای پر از آب ، سکه و آویشن " ( که در یونان باستان نماد شجاعت و تهور می دانستند)" (Http://www.magiran.com/npview.asp) می نهند تا بوی خوش پیدا کنند.
اجزای اصلی وِدِرین (سفره ارغوانی رنگ ابریشمی این مراسم ) را تشکیل می دهند.البته تفاوتهای اندکی نیز در نحوه چیدمان سفره میان زرتشتیان یزد و کرمان وجود دارد. در برخی از سفره ها آش ، حلوا و نان ویژه ای که در روغن کنجد سرخ شده به نام (سیرو) ، کماج و خوراک ویژه ای به نام ( دوَن) که مخصوص مراسم مذهبی بوده و از عدس ، نخود و لوبیا و شلغم و سیب زمینی پخته شده، درست شده است به چشم می خورد.
مراسم و اعمال جشن مهرگان در کرمان و یزد و برخی روستاهای یزد به شکل امروزی
اعضای هر خانواده به گرد سفره چیده شده جمع می شوند و به شادی می پردازند. نخست نیایش های ویژه تلاوت می کنند و به یکدیگر تبریک و شادباش ( ایدون باد) می گویند و کامشان را شیرین کرده و گاهی چشم هایشان را سرمه می کشند و مراسم را با شادی و پایکوبی ادامه می دهند. در برخی از روستاهای یزد، اهالی روستا در محل آدریان یا ( سرچشمه قنات) گرد هم آمده و یکی از هنر مندان روستا بوسیله سورنا و دف گروه را همراهی می کند و همگی با هم حرکت کرده و با شادی به همه خانه ها وارد می شوند. کدبانو خانه برایشان آیینه و گلاب می آورد و اندکی گلاب در دستان آنها ریخته و آیینه را در برابر چهره آنها نگاه می دارد و از آنها پذیرایی به عمل می آورد. سپس دهموبد یا یکی از افراد گروه به عنوان یادبود مرد گان اعضای آن خانه اسامی تمامی درگذشته گان را که در آن خانه سکونت داشتند با صدایی رسا باز می گوید و همگی برای شفاعت و شادی روان آنها آرزو می کنند و برای بازماندگان آن خانه نیز آرزوی (دیرزیوی و شادزیوی) می کنند و به همین ترتیب به تمامی خانه ها میروند و با اهدای هدایایی به یکدیگر جشن را ادامه می دهند.
کارکردهای اجتماعی برگزاری جشن مهرگان
ازدید جامعه شناختی و مطالعات مردم نگاری با توجه به نحوه ی اجرای مراسم جشن مهرگان می توان برخی از کارکردها و پیامدهای اجتماعی این جشن را چنین برشمرد:
1. نظم بخشیدن به رفتار افراد همراه با پایبندی به اصول برگزاری مراسم
2. تقویت روحیه همکاری و همبستگی های اجتماعی میان مردم و ایجاد زمینه های وحدت بخش با توجه به اعمالی از قبیل : کمک به همنوعان و جمع آوری پول و مواد غذایی برای اهالی مستمند
3. روند جامعه پذیری و اجتماعی شدن و به گونه ای نهادینه گشتن فرهنگ تعاون و همیاری به فرزندان از طریق تکرار و آموزش هر یک از اعمال این جشن در هنگام برگزاری آن انجام می پذیرد.
4. رسم زیبای هدیه دادن ، روحیه دَهش و بخشش را تقویت می نماید.
5. پس از شکل گیری همبستگی اجتماعی نوعی عشق و محبت جمعی نیز میان افراد برقرار می گردد.
6. یاد بودی از درگذشتگان، با به یاد آوردن خوبی های آنها و طلب مغفرت کردن از خداوند برای ایشان همراه با تلاوت ادعیه های مخصوص به خود صورت می گیرد.
7. تقویت حافظه تاریخی جامعه همراه با تکرار مراسم هر ساله با رسوم مخصوص به خود
8. زمینه سازی همبستگی و اتحاد روانی و تجلی روح جمعی و تقویت روحیه ملی ، قومی و مذهبی
9. رفع نفاق و کدورت از میان افراد به همراه دید و بازدید ها و از این طریق ایجاد زمینه های عشق و صلح
« مهر را می ستاییم که به خانوار های آریایی و کشور ها آرامش ، سازگاری و خوشحالی و شادی می بخشد» ( آخته؛ 1379: 83)
منابع
o آخته.ابوالقاسم(1386)،جشنها و آیین های شادمانی در ایران(ازدواج باستان تا امروز)،چاپ دوم ،نشر اطلاعات
o بهرامی.عسکر(1386)،جشنهای ایرانیان،چاپ دوم،دفتر پژوهشهای فرهنگی تهران
o راوندی.مرتضی(1363)،تاریخ اجتماعی ایران،جلد ششم،چاپ اول،نشر ناشر ،تهران
o رضی .هاشم(1383)،فرهنگ نمادها،مترجم:فضایلی،جلد اول الف،چاپ دوم،نشر جیهون ،تهران
o روح الامینی.محمود(1376)آیین ها و جشنهای کهن در ایران امروز،چاپ اول
o گزارش:پورداود،به کوشش:فره وش(1347)یشتها 1،نشر دانشگاه تهران
o معین.محمد(1363)،فرهنگ فارسی،جلد ششم،نشر امیر کبیر
o میر نیا.سید علی(1378)فرهنگ مردم(فولکلور ایران)آداب و رسوم،عقاید،چاپ دوم،نشر پارسا،تهران
o وارنر.رکس(1386)،برگردان:اسماعیل پور،دانشنامه اساطیر جهان،چاپ اول، نشر اسطوره،تهران
منابع اینترنتی :
o http://forum.boombar.com
o http://www.magiran.com/npview.asp
تنظیم و گرداوری:
گروه اسطوره و آیین
مریم پهلوان شریف
کارشناس و پژوهشگر پژوهشکده مردم شناسی
معنی واژه مهر
واژه مهر به معنای پیمان ، دوستی، محبت و همچنین به معنی پیشرو و داور بزرگ می باشد. در اوستا نیز مهر، بزرگترین ایزدان است." (از آفریدگان اهورا (خداوند) محسوب شده که واسطه بین آفریدگار و آفریدگان است)".(معین؛1363: 2058)
چنانچه مسعود سعد این معانی را در یک بیت شعر جمع نموده و چنین می گوید:
روز مهر و ماه مهر و جشن فرخ مهرگان مهر بفزا ای نگار مهر چهره مهربان
بزرگ ایزدی که جشن به نام اوست
نام این ایزد در سانسکریت MITRA, در اوستا و کتیبه های هخامنشی MITHARA و در پهلویMITR (که امروز به آن مهر گوییم) و به معنی رابطه و پیوندی میان روشنایی و نور و فروغ ازلی است در حالی که مهر فروغ و پرتو انوار خورشید است.
"نام این خدای کهن هندو ایرانی در قدیمی ترین سند مکتوب به نام الواح گلینی متعلق به 1400 سال پیش از میلاد ثبت شده است".(رضی؛1383: 23)" در کهن ترین آثار هندو ها به نام ( ِوداها) نیز نام این پروردگار بزرگ ایرانی بیشتر به معنی رفیق، همدم و یاری کننده بسیار آمده است."(همان :23)
در کتاب اوستا نیز در بخش یشتها قدرت و اهمیت این ایزد تا جاییست که اهورا مزدا به زرتشت می گوید:
مهر آفریده من است و من او را در مقام و سزاوار بودن عبادت ، هم سنگ خود قرار دادم.بنابر این میترا کسانی را که به او دروغ گویند، به نامش عهد و پیمان بندند که بدان وفا نکنند در سراسر قلمرو و مملکت و هرجا که باشند تعقیب کرده و به کیفر می رساند. ایزد مهر همواره کسانی را که پیماندار باشند یاوری می کند و فروشیان به وی فرزندان دلیر و پارسا می دهد، میترا را ستایش می کنیم که دارنده دشتهای فراخ است . نگهبان ممالک آریایی (ایرانی) است و در ممالک آرامش و تنعم بوجود می آورد و کارهای دشوار را چاره سازی کرده ، سعادت و پیروزی را برای مردمان ارمغان می آورد ، چون اوست دلیر و کسی که در همه جا است و همواره درخور ستایش و بزرگداشت است0مهر میان همه ایزدان نیرومند ترین است. ( پورداود؛1347: 427-424)
در باره جشن مهرگان
این جشن از جشنهای بسیار کهن مردم ایران باستان محسوب شده که دارای زمینه اعتقادی بسیارپر باری است. اکنون نیز نزد دانش مردان و نویسندگان و شاعران همچنان پابرجاست.از میان جشنهای دوازده گانه سال در دوره های پس از اسلام ، تنها جشن مهرگان است که رسمی و
شکوهمند برگزار می گردد. اکنون نیز به عنوان جشنی خانوادگی در میان زرتشتیان یزد و کرمان اجرا می شود.
زمان برگزاری جشن مهرگان
آنچه از شواهد تاریخی بر میآید این جشن پس از نوروز با شکوه ترین جشن سال بوده است.در آن زمان سال به دو فصل تقسیم می شد.فصل اول تابستان که با جشن نوروز شروع می شد و فصل دوم، زمستان که با جشن مهرگان آغاز می گشت زیرا هردو جشن نوید بخش فصل تازه ای از سال بودند.
"مراسم جشن مهرگان به صورت عام در روز شانزدهم مهر ماه و به صورت خاص در بیست و یکم مهر ماه صورت می گرفته است".( راوندی ؛1363: 557)
اکنون نیز میان زرتشتیان یزد و کرمان این جشن در نیمه اول مهر ماه برگزار می گردد.
گستردگی جغرافیایی این آیین و چگونگی برگزاری آن در گذر زمان
گرایش به برگزاری این آیین در ایران باستان در دوران هخامنشی به شکل ( آیینی سری با شعایر و تشریفات رمزی ) تغییر شکل داده شده و در سراسر آسیای صغیر و روم نیز توسط جنگاوران ایرانی انتشار یافت و در قلمرو آن دولت ،مهر را باخدایان خود به ویژه خدای آفتاب یکی کردند.
"چنانچه در سده اول پیش از میلاد آیین مهر پرستی توسط رومی ها در سراسر قاره اروپا، بخش غربی و شمال آفریقا و آسیای صغیر و کناره های دریای سیاه منتشر شد تا جایی که بیش از هشتاد درصد از اصول و آداب مهری را مُهر مسیحیت زدند. بنابراین روز بیست و پنج دسامبر که تولد مسیح است در واقع آن روز را روز تولد مهر و خورشید تابان می دانند و چنانچه اثر این تقارن در آلمانی به شکل SONNTANY و در انگلیسی به صورت SUNDAY روز خورشید باقی مانده است."(رضی؛1383: 34 و 35)
انگیزه ها و مناسبتهای برگزاری جشن
درباره پیدایش این جشن روایتهای بسیاری ذکر شده است چنانچه بیرونی در این خصوص می گوید": که چون در این روز آفتاب برای اهل عالم پیدا شد پس آن را مهر گان نامیدند. وی سپس دلیل این ادعا را چنین بیان می کند که از آیین های پادشاهان ساسانی در این روز آن بودکه تاجی به شکل خورشید به سر می گذاشتند و جشنهای ویژه ای بر پا می داشتند. سپس خداوند در این روز زمین را گسترانید و پیکر آدمیان را برای آنکه محل روان باشد ، آفرید و ماه را که کره ای تیره و تاریک بود جلا بخشید".(بهرامی، 1386: ص73 )
اما مشهور ترین مناسبت داستانی و اسطوره ای در سبب برزگداشت این جشن آن است که می گویند در این روز بود که فریدون بر ضحاک (ظالم و بیدادگر) پیروز شد و او را در کوه دماوند به بند کشید.
چنانچه دقیقی ازآن چنین یاد می کند:
مهرگان آمد جشن ملک افریدون آن کجا گاو بپروردش برمایونا
آنچه که به این آیین سیمای دینی بخشده است را می توان اعتقاد و باور دین زرتشت به ایزد مهر و آیین های مهری (میترایی) پیش از زرتشت در هندو ایران دانست.
و در نهایت مهمترین مناسبت برگزاری این جشن را می توان مصادف شدن روز مهر با ماه مهر دانست.
نحوه برگزاری جشن مهرگان در زمان هخامنشی ، ساسانی و اشکانیان
به نقل از برخی مورخان یونانی در دوره هخامنشی از این جشن به نام" میترا کانا" یاد شده که در این مراسم روحانیان میترایی که (مغان) نامیده می شدند در جلو و سایر مؤمنان و تماشاچیان به دنبالشان حرکت می کردند. همچنین این مراسم با اعمالی چون، پایکوبی کردن ، قربانی کردن های فراوان و اهدای هدایای مردم به پادشاه و وصول خراج و مالیات از مردم برگزار می گردیده است.
در زمان ساسانیان نیز این آداب و مراسم به پیروی از گذشته گان و در ادامه سنتهای هخامنشی انجام می شده. اما در دوران اشکانیان کم و بیش توجه به مراسم و دیانت زرتشتی قوت گرفت تاجایی که وَلَخَش (یا بلاش) پادشاه اشکانی دستور به گرداوری اوستا داد.
اما مراسم اصیل جشن مهرگان ( مهر ایزد) نزد زرتشتیان امروز تاحدودی باقی مانده است.
سفره مهرگانی (وِدِرین)
اجزای اصلی ودرین یا سفره شامل:
1. کتاب اوستا و آیینه" (نماد فرزانگی و آگاهی)" (شوالیه .گربران؛1379 :325)
2. گلاب(نماد بهشت)
3. ظرفهایی از سنجد و بادام و پسته
4. سرمه دان" (سمبل زیبایی و آرایش زنانه)" ((Http://forum.boombar.com
5. شربت، شیرینی و میوه، بخصوص سیب" ( سمبل جاودانگی، جوانی و شادی ابدی در حیات پس از مرگ )" (رکس؛ 1386 :566) و انار"( نماد باروری مادرانه و اولاد)" (همان :250)
6. گوسفند یا مرغی که زیر تابش آفتاب قربانی شده است و در تنور پخته شده و پیش از نهادن در سفره توسط موبد ( یَشته) می شود
7. همچنین در کاسه ای پر از آب ، سکه و آویشن " ( که در یونان باستان نماد شجاعت و تهور می دانستند)" (Http://www.magiran.com/npview.asp) می نهند تا بوی خوش پیدا کنند.
اجزای اصلی وِدِرین (سفره ارغوانی رنگ ابریشمی این مراسم ) را تشکیل می دهند.البته تفاوتهای اندکی نیز در نحوه چیدمان سفره میان زرتشتیان یزد و کرمان وجود دارد. در برخی از سفره ها آش ، حلوا و نان ویژه ای که در روغن کنجد سرخ شده به نام (سیرو) ، کماج و خوراک ویژه ای به نام ( دوَن) که مخصوص مراسم مذهبی بوده و از عدس ، نخود و لوبیا و شلغم و سیب زمینی پخته شده، درست شده است به چشم می خورد.
مراسم و اعمال جشن مهرگان در کرمان و یزد و برخی روستاهای یزد به شکل امروزی
اعضای هر خانواده به گرد سفره چیده شده جمع می شوند و به شادی می پردازند. نخست نیایش های ویژه تلاوت می کنند و به یکدیگر تبریک و شادباش ( ایدون باد) می گویند و کامشان را شیرین کرده و گاهی چشم هایشان را سرمه می کشند و مراسم را با شادی و پایکوبی ادامه می دهند. در برخی از روستاهای یزد، اهالی روستا در محل آدریان یا ( سرچشمه قنات) گرد هم آمده و یکی از هنر مندان روستا بوسیله سورنا و دف گروه را همراهی می کند و همگی با هم حرکت کرده و با شادی به همه خانه ها وارد می شوند. کدبانو خانه برایشان آیینه و گلاب می آورد و اندکی گلاب در دستان آنها ریخته و آیینه را در برابر چهره آنها نگاه می دارد و از آنها پذیرایی به عمل می آورد. سپس دهموبد یا یکی از افراد گروه به عنوان یادبود مرد گان اعضای آن خانه اسامی تمامی درگذشته گان را که در آن خانه سکونت داشتند با صدایی رسا باز می گوید و همگی برای شفاعت و شادی روان آنها آرزو می کنند و برای بازماندگان آن خانه نیز آرزوی (دیرزیوی و شادزیوی) می کنند و به همین ترتیب به تمامی خانه ها میروند و با اهدای هدایایی به یکدیگر جشن را ادامه می دهند.
کارکردهای اجتماعی برگزاری جشن مهرگان
ازدید جامعه شناختی و مطالعات مردم نگاری با توجه به نحوه ی اجرای مراسم جشن مهرگان می توان برخی از کارکردها و پیامدهای اجتماعی این جشن را چنین برشمرد:
1. نظم بخشیدن به رفتار افراد همراه با پایبندی به اصول برگزاری مراسم
2. تقویت روحیه همکاری و همبستگی های اجتماعی میان مردم و ایجاد زمینه های وحدت بخش با توجه به اعمالی از قبیل : کمک به همنوعان و جمع آوری پول و مواد غذایی برای اهالی مستمند
3. روند جامعه پذیری و اجتماعی شدن و به گونه ای نهادینه گشتن فرهنگ تعاون و همیاری به فرزندان از طریق تکرار و آموزش هر یک از اعمال این جشن در هنگام برگزاری آن انجام می پذیرد.
4. رسم زیبای هدیه دادن ، روحیه دَهش و بخشش را تقویت می نماید.
5. پس از شکل گیری همبستگی اجتماعی نوعی عشق و محبت جمعی نیز میان افراد برقرار می گردد.
6. یاد بودی از درگذشتگان، با به یاد آوردن خوبی های آنها و طلب مغفرت کردن از خداوند برای ایشان همراه با تلاوت ادعیه های مخصوص به خود صورت می گیرد.
7. تقویت حافظه تاریخی جامعه همراه با تکرار مراسم هر ساله با رسوم مخصوص به خود
8. زمینه سازی همبستگی و اتحاد روانی و تجلی روح جمعی و تقویت روحیه ملی ، قومی و مذهبی
9. رفع نفاق و کدورت از میان افراد به همراه دید و بازدید ها و از این طریق ایجاد زمینه های عشق و صلح
« مهر را می ستاییم که به خانوار های آریایی و کشور ها آرامش ، سازگاری و خوشحالی و شادی می بخشد» ( آخته؛ 1379: 83)
منابع
o آخته.ابوالقاسم(1386)،جشنها و آیین های شادمانی در ایران(ازدواج باستان تا امروز)،چاپ دوم ،نشر اطلاعات
o بهرامی.عسکر(1386)،جشنهای ایرانیان،چاپ دوم،دفتر پژوهشهای فرهنگی تهران
o راوندی.مرتضی(1363)،تاریخ اجتماعی ایران،جلد ششم،چاپ اول،نشر ناشر ،تهران
o رضی .هاشم(1383)،فرهنگ نمادها،مترجم:فضایلی،جلد اول الف،چاپ دوم،نشر جیهون ،تهران
o روح الامینی.محمود(1376)آیین ها و جشنهای کهن در ایران امروز،چاپ اول
o گزارش:پورداود،به کوشش:فره وش(1347)یشتها 1،نشر دانشگاه تهران
o معین.محمد(1363)،فرهنگ فارسی،جلد ششم،نشر امیر کبیر
o میر نیا.سید علی(1378)فرهنگ مردم(فولکلور ایران)آداب و رسوم،عقاید،چاپ دوم،نشر پارسا،تهران
o وارنر.رکس(1386)،برگردان:اسماعیل پور،دانشنامه اساطیر جهان،چاپ اول، نشر اسطوره،تهران
منابع اینترنتی :
o http://forum.boombar.com
o http://www.magiran.com/npview.asp
تنظیم و گرداوری:
گروه اسطوره و آیین
مریم پهلوان شریف
کارشناس و پژوهشگر پژوهشکده مردم شناسی